वीज मागणीत मोठी वाढ, पण ग्रीड मात्र धीमा! ऊर्जा क्षेत्रापुढे मोठे संकट?

विजेच्या 'युगात' मोठे आव्हान: ग्रीड कनेक्शनचा खोळंबा

जागतिक अर्थव्यवस्था विजेच्या 'युगात' प्रवेश करत आहे, जिथे विजेचा वापर आर्थिक वाढीपेक्षा वेगाने वाढत आहे. इलेक्ट्रिक वाहने, डेटा सेंटर्स (विशेषतः AI साठी) आणि वाढत्या कूलिंगच्या गरजांमुळे वीज मागणीत मोठी वाढ अपेक्षित आहे. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सी (IEA) च्या ताज्या अहवालानुसार, 2026 ते 2030 दरम्यान जागतिक वीज मागणीत सरासरी 3.6% वार्षिक वाढीचा अंदाज आहे, जो मागील दशकापेक्षा खूप जास्त आहे. 2030 पर्यंत एकूण वीज वापर 33,600 टेरावॅट-तास (TWh) पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. या वाढीमध्ये चीन आणि भारतासारख्या विकसनशील अर्थव्यवस्थांचा मोठा वाटा असेल.

हजारो GW प्रकल्पांना खोडा

ही प्रचंड मागणी पूर्ण करण्यासाठी पुरेशा विजेची निर्मिती होत असली तरी, एक मोठी समस्या उभी राहिली आहे: ती म्हणजे ग्रीड (Grid) पायाभूत सुविधांची कमतरता. जगभरात 2,500 गिगावॅट (GW) पेक्षा जास्त वीज निर्मिती, स्टोरेज आणि मोठे ग्राहक (जसे की डेटा सेंटर्स) यांचे प्रकल्प ग्रीड कनेक्शनच्या प्रतीक्षेत अडकले आहेत. हे आकडे 2022 मध्ये जोडलेल्या सौर आणि पवन ऊर्जेच्या क्षमतेच्या पाच पट आहेत. या समस्येवर मात करण्यासाठी, 2030 पर्यंत जागतिक ग्रीड गुंतवणुकीत सध्याच्या $400 अब्ज वरून $600 अब्ज पर्यंत 50% वाढ करणे आवश्यक आहे. काही विश्लेषकांच्या मते, ही गरज $912 अब्ज पर्यंत जाऊ शकते.

वाढत्या किमती आणि उशीर

ग्रीड कनेक्शनमधील विलंबामुळे प्रकल्पांना अधिक वेळ लागत आहे आणि खर्च वाढत आहे. डेटा सेंटरसारखे मोठे ग्राहक 20% उशिराने सुरू होण्याचा धोका आहे. यामुळे वीज दर वाढत आहेत, ज्यामुळे सामान्य ग्राहक आणि ऊर्जा-केंद्रित उद्योगांवर आर्थिक ताण येत आहे. 2019 पासून अनेक देशांमध्ये घरगुती विजेचे दर उत्पन्नापेक्षा वेगाने वाढले आहेत. ट्रान्सफॉर्मर आणि टर्बाइनसारख्या महत्त्वाच्या उपकरणांच्या पुरवठ्यातही अडचणी येत आहेत, ज्यामुळे ग्रीड आधुनिकीकरण आणि विस्ताराच्या कामांना विलंब होत आहे. थोडक्यात, वीज निर्मिती वाढली तरी ती ग्राहकांपर्यंत पोहोचवणारी ग्रीड व्यवस्था हाच ऊर्जेच्या भविष्यापुढील सर्वात मोठा अडथळा ठरू शकतो.