कोल इंडिया: जेवरा खाण होणार जगातील सर्वात मोठी; मात्र, जागतिक मंदी आणि नफ्यात घट हे मोठे आव्हान!

जगातील सर्वात मोठी खाण बनण्याच्या दिशेने जेवरा

South Eastern Coalfields Ltd. (SECL) ची जेवरा खाण (Gevra mine) आता जगातील सर्वात मोठी कोळसा उत्पादक बनण्याच्या मार्गावर आहे. आर्थिक वर्ष 2026-27 पर्यंत 63 दशलक्ष टन कोळसा उत्पादन करण्याचे तिचे लक्ष्य आहे. हे उद्दिष्ट गाठल्यास, ही खाण अमेरिकेतील Black Thunder Mine ला मागे टाकेल, जिचे 2022 मध्ये उत्पादन सुमारे 56.41 दशलक्ष टन होते. जेवरा खाणीचे सध्याचे उत्पादन चालू आर्थिक वर्षासाठी अंदाजे 56 दशलक्ष टन आहे.

या महत्त्वाकांक्षी विस्ताराच्या पार्श्वभूमीवर, कोल इंडिया लिमिटेड (COALINDIA) ने नुकतेच डिसेंबर 2025 तिमाहीसाठी 16% वर्षा-दर-वर्षाच्या घसरणीसह ₹7,166 कोटींचा नेट प्रॉफिट (Net Profit) नोंदवला आहे. तसेच, ऑपरेशन्समधील महसूल (Revenue) 5% घसरून ₹34,924 कोटी झाला आहे. कंपनीचे शेअर्स सध्या सुमारे ₹423.55 वर व्यवहार करत आहेत, ज्याचे मार्केट कॅपिटलायझेशन (Market Capitalization) अंदाजे ₹2.61 ट्रिलियन आहे. हा सर्व घटनाक्रम अशा वेळी घडत आहे जेव्हा जागतिक सी-बोर्न कोळसा व्यापारात 2025 आणि 2026 मध्ये घसरण होण्याची शक्यता आहे, जी 21 व्या शतकातील सलग वार्षिक घसरणीची पहिली घटना ठरू शकते.

ऊर्जा संक्रमणाच्या (Energy Transition) युगात कंपन्यांची वाटचाल

भारताची ऊर्जा सुरक्षा (Energy Security) सुनिश्चित करण्यासाठी कोळशावरील अवलंबित्व अजूनही मोठे आहे. आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये देशांतर्गत कोळसा उत्पादनाने 1 अब्ज टन ओलांडला आहे, ज्यात CIL चे योगदान लक्षणीय आहे. ऊर्जा क्षेत्र FY25 मध्ये कोळसा वितरणाचा 82% वाटा उचलते, आणि राष्ट्रीय ऊर्जा मिश्रणात देशांतर्गत कोळशाचा वाटा वाढला आहे. याउलट, जागतिक स्तरावर युरोपमधील थर्मल कोळसा आयातीमध्ये 2026 मध्ये 15%-20% घट अपेक्षित आहे, तर पश्चिम युरोपमधील कोळसा-आधारित वीज निर्मिती 40% पेक्षा जास्त घटण्याची शक्यता आहे.

या बदलांना सामोरे जात, कोल इंडिया केवळ कोळसा उत्पादनावर लक्ष केंद्रित करत नाही, तर भविष्यातील क्षेत्रांमध्येही गुंतवणूक करत आहे. कंपनी गॅसिफिकेशन प्रोजेक्ट्स (Gasification Projects) सुरू करत आहे, 700 MW सौर ऊर्जा क्षमता निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे आणि 2027-28 पर्यंत 3 GW क्षमतेपर्यंत पोहोचण्याचे तिचे ध्येय आहे. तसेच, कंपनी क्रिटिकल मिनरल्स (Critical Minerals) आणि दुर्मिळ पृथ्वी घटकांमध्ये (Rare Earth Elements) देखील संधी शोधत आहे. याशिवाय, कोल इंडियाची उपकंपनी SECL चा याच वर्षात आयपीओ (IPO) आणण्याची योजना आहे, जी जानेवारी 2026 मध्ये भारत कोकिंग कोल लिमिटेड (BCCL) च्या 96% प्रीमियमवरील यशस्वी पदार्पणानंतर आली आहे.

विश्लेषकांनी कोल इंडियावर 'न्यूट्रल' (Neutral) रेटिंग कायम ठेवली असून, सरासरी 12 महिन्यांची टार्गेट प्राईस सुमारे ₹418 आहे, जी मर्यादित वाढ दर्शवते. कंपनीने FY25-26 साठी ₹5.50 प्रति शेअरचा अंतरिम डिव्हिडंड (Interim Dividend) देखील जाहीर केला आहे, ज्यामुळे अंदाजे 6.26% उत्पन्न मिळत आहे.

स्ट्रक्चरल कमकुवतपणा आणि भविष्यातील अनिश्चितता

जागतिक मागणी कमी होत असताना आणि पर्यावरणासंबंधी दबाव वाढत असताना, जेवरा खाणीसारख्या ठिकाणी कोळसा उत्पादनावर कंपनीचा आक्रमक भर, काही संरचनात्मक कमकुवतपणा दर्शवतो. जरी Black Thunder Mine सारख्या प्रतिस्पर्धकांना बाजारपेठेतील बदलांमुळे उत्पादन घट आणि संभाव्य बंद होण्याचा सामना करावा लागला असला तरी, जेवराचा विस्तार देशांतर्गत मागणी टिकून राहण्यावर आधारित आहे. मात्र, जागतिक ऊर्जा संक्रमण (Global Energy Transition) एक मोठे दीर्घकालीन धोके निर्माण करते.

इंटरनॅशनल एनर्जी एजन्सी (IEA) नुसार, 2027 पर्यंत जागतिक वीज मिश्रणात कोळशाचा वाटा 31% पेक्षा खाली येण्याची शक्यता आहे. विविधीकरणाचे प्रयत्न असूनही, कोळशावरील कोल इंडियाचे मोठे अवलंबित्व कठोर हवामान धोरणे (Climate Policies), ऊर्जेच्या मागणीतील बदल आणि संभाव्य स्ट्रँडेड ॲसेट (Stranded Asset) धोक्यांमुळे असुरक्षित बनवते. तिमाही नफ्यातील नुकतीच झालेली घट आणि एकावेळच्या वेतन पुनरावलोकनामुळे (Pay Revision) EBITDA मार्जिन 43% वरून (YOY) 33% पर्यंत घसरल्याने ऑपरेशनल खर्चाच्या दबावाचेही संकेत मिळतात. विश्लेषकांचे 'न्यूट्रल' मत असले तरी, किंमत लक्ष्यांद्वारे दर्शविलेली संभाव्य घसरण सावधगिरीचा इशारा देते. कंपनीच्या मोठ्या मनुष्यबळाला आणि विस्तृत खाणकामांना या ऊर्जा संक्रमणादरम्यान काळजीपूर्वक व्यवस्थापित करण्याची आवश्यकता आहे.

पुढील वाटचाल आणि भविष्यकालीन दृष्टिकोन

कोल इंडियाचे नजीकचे भविष्य हे विक्रमी कोळसा उत्पादन आणि त्याच्या विविधीकरण धोरणाची यशस्वी अंमलबजावणी तसेच SECL आयपीओ (IPO) यांच्यातील समतोल साधण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल. कंपनी FY2028-29 पर्यंत 1 अब्ज टन कोळसा उत्पादन गाठण्याचे उद्दिष्ट ठेवते, जेणेकरून ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित करता येईल आणि आयात कमी करता येईल. त्याच वेळी, अक्षय ऊर्जा (Renewables) आणि क्रिटिकल मिनरल्समधील तिची गुंतवणूक विकसित होत असलेल्या ऊर्जा लँडस्केपशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न दर्शवते. तथापि, वस्तू बाजारपेठेतील (Commodity Markets) अंतर्भूत अस्थिरता, वाढत्या जागतिक डीकार्बोनायझेशन (Decarbonization) दबावामुळे गुंतवणूकदारांची भावना आणि कंपनीच्या ऑपरेशनल धोरणांवर भविष्यात परिणाम होत राहील. विश्लेषकांचे लक्ष्य नजीकच्या काळात लक्षणीय वाढीबद्दल बाजारात साशंकता दर्शवते, ज्यामुळे कंपनीला तिच्या धोरणात्मक बदलांमध्ये ठोस प्रगती करण्याची गरज अधोरेखित होते.