Whalesbook
Quick Commerce चा वाढता प्रभाव
भारतातील शहरी भागांमध्ये Quick commerce चा वेगाने होणारा उदय केवळ लॉजिस्टिक्स (logistics) मधील बदल नाही, तर ग्राहकांच्या खरेदी करण्याच्या सवयींमध्ये (consumer purchasing behavior) झालेला मूलभूत बदल दर्शवतो. यामुळे मोठ्या FMCG कंपन्यांना आपली रणनीती (strategy) नव्याने आखावी लागत आहे. Quick commerce प्लॅटफॉर्म्स आपली पकड मजबूत करत असल्याने, या कंपन्यांना आपली मार्केट शेअर (market share) आणि भविष्यातील वाढ टिकवून ठेवण्यासाठी या नवीन रिटेल डायनॅमिक्सला (retail dynamic) सामोरे जावे लागत आहे.
ऑनलाईन खरेदीचा वेग
Quick commerce आता भारतीय बाजारात एक प्रमुख शक्ती म्हणून उदयास आले आहे. यामुळे 2025 पर्यंत ई-कॉमर्स (e-commerce) आणि मॉडर्न ट्रेड (modern trade) - ज्याला 'organized or alternate channel' म्हणतात - याचा मुख्य खाद्यपदार्थांमधील (key food categories) एकत्रित हिस्सा 40-50% पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. 2024 मध्येच या 'alternate channel' च्या योगदानात 4-6% ची वाढ झाली आहे, ज्याचे मुख्य कारण 'ultra-fast delivery' मॉडेल आहे. डाळी, तेल, नाश्त्याचे पदार्थ, आईस्क्रीम आणि फ्रोझन फूड्स यांसारख्या कॅटेगरीमध्ये या माध्यमातून होणारी वाढ लक्षणीय आहे. मोठ्या शहरांमध्ये आता 50% पर्यंतचा खाद्यपदार्थांचा व्यवसाय 'alternate channel' मधून होत आहे, जे पारंपारिक जनरल ट्रेडच्या 5-7% वाढीच्या तुलनेत खूप वेगळे आहे. Quick commerce ची वाढ तब्बल 65% प्रति वर्ष आहे, तर ई-कॉमर्स 45% ने वाढत आहे. 2025 पर्यंत भारतीय FMCG मार्केट $220 बिलियन पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे, ज्यापैकी 2030 पर्यंत 15-18% विक्री ई-कॉमर्स मधून येण्याची शक्यता आहे.
FMCG कंपन्यांची बदलती रणनीती
या परिस्थितीला प्रतिसाद म्हणून, Hindustan Unilever (HUL), Marico, Dabur India, Godrej Consumer Products आणि Tata Consumer Products सारख्या प्रमुख FMCG कंपन्या Quick commerce प्लॅटफॉर्म्सना अधिक महत्त्व देत आहेत. त्यांना जाणीव आहे की मोठ्या शहरांमध्ये आता 40% पेक्षा जास्त विक्री एकत्रित ई-कॉमर्स आणि मॉडर्न ट्रेडमधून होते. Marico ने त्यांच्या डिजिटल-फर्स्ट पोर्टफोलिओमध्ये लक्षणीय वाढ पाहिली आहे, जी कंपनीच्या भारतातील व्यवसायातून सुमारे 22% चे योगदान देते. HUL, जी भारतातील सर्वात मोठी FMCG कंपनी आहे, तिचे मार्केट कॅप सुमारे ₹5.50 लाख कोटी आणि P/E गुणोत्तर (ratio) सुमारे 37.41 आहे. Dabur India चे मार्केट कॅप सुमारे ₹90,441 कोटी आणि P/E 49.69 आहे, जी कंपनी 45-50% महसूल ग्रामीण भागातून मिळवते. Godrej Consumer Products चे मार्केट कॅप सुमारे ₹1.25 लाख कोटी आणि P/E 67.73 आहे, तर Tata Consumer Products चा मार्केट कॅप सुमारे ₹1.16 लाख कोटी आणि P/E 77.78 आहे. या सेक्टरमधील कंपन्यांचे सरासरी P/E गुणोत्तर सुमारे 50.07 आहे.
स्पर्धेचे मैदान आणि क्षेत्रातील बदल
या बाजारात स्पर्धा खूप वाढली आहे. Reliance Retail आणि D'Mart हे मॉडर्न रिटेलमधील मोठे खेळाडू आहेत. ब्रेकफास्ट सिरीयल (breakfast cereals) सारख्या सेगमेंटमध्ये, जिथे 60% पेक्षा जास्त विक्री 'alternate channel' मधून होते, तिथे Bagrry's ही भारतातील दुसरी सर्वात मोठी ब्रँड आहे. आईस्क्रीम मार्केटमध्ये Amul चे 40-45% मार्केट शेअर आहे. AWL Agri Business, जे एक मोठे एडिबल ऑइल (edible oil) मार्केटर आहेत, ते मार्जिनवरील दबावाला आणि व्हॉल्यूममधील बदलांना सामोरे जात आहेत. 2030 पर्यंत भारतीय रिटेल मार्केट $1.5 ट्रिलियन पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे, ज्यामध्ये organized retail चा वाटा 20% पेक्षा जास्त असेल. Quick commerce चा व्यवसाय 2030 पर्यंत $25 बिलियन ते $55 बिलियन पर्यंत वाढू शकतो.
संभाव्य धोके (Bear Case)
वेगवान वाढीबरोबरच अनेक धोकेही आहेत. Marico (P/E 60.7) आणि Godrej Consumer Products (P/E 67.73) सारख्या कंपन्यांचे मूल्यांकन (valuations) खूप जास्त आहे, ज्यामुळे भविष्यातील वाढीचा मोठा भाग आधीच किमतीत समाविष्ट झाला आहे. Tata Consumer Products चा ROE (Return on Equity) केवळ 7% आहे, जो HUL (22%) आणि Marico (41%) च्या तुलनेत खूप कमी आहे. Dabur India ने गेल्या 3 वर्षांत नफ्यात फारशी वाढ दाखवलेली नाही. नवीन आणि चपळ प्रतिस्पर्धकांकडून येणारे नवनवीन उत्पादने आणि अल्पकालीन फायद्यांवर लक्ष केंद्रित करण्याची प्रवृत्ती दीर्घकालीन ब्रँड बिल्डिंगला (brand building) बाधा आणू शकते. पारंपारिक वितरण व्यवस्था आणि वेगाने वाढणारे Quick commerce चॅनेल सांभाळणे कंपन्यांसाठी एक मोठे आव्हान आहे.
भविष्यातील दिशा
विश्लेषकांचे मत मात्र या क्षेत्रासाठी सकारात्मक आहे. HUL आणि Marico सारख्या कंपन्यांसाठी अनेक 'Buy' शिफारसी (recommendations) आहेत. Marico च्या शेअरमध्ये अंदाजे 6% वाढीची शक्यता आहे. शहरीकरण, लोकांची वाढती क्रयशक्ती (disposable incomes) आणि भारतीय ग्राहकांची डिजिटल माध्यमांवरील निष्ठा (digital affinity) यामुळे organized retail आणि Quick commerce मध्ये वाढ सुरूच राहील. तथापि, या मोठ्या कंपन्यांना नवीन चॅनेलमध्ये गुंतवणूक करणे, स्पर्धेचा सामना करणे आणि डिजिटल युगातील ग्राहकांच्या सतत बदलणाऱ्या मागण्या पूर्ण करणे यावर लक्ष केंद्रित करावे लागेल.