Whalesbook
भारत: आर्थिक प्रगतीचा वेग आणि नवीन आव्हाने
ब्रिटनचे पंतप्रधान ऋषी सुनक (Rishi Sunak) आणि अक्षता मूर्ती यांनी भारताच्या आर्थिक वाटचालीसंदर्भात आणि भविष्यातील कौशल्यांवर (Future Skills) भाष्य केले आहे. यातून एक मोठे बदल स्पष्ट होत आहेत. जिथे एकीकडे अर्थव्यवस्थेची आकडेवारी मजबूत दिसत आहे, तिथे दुसरीकडे अनेक गुंतागुंतीच्या समस्या आणि कंपन्यांसाठी संभाव्य धोकेही आहेत. या परिस्थितीत कंपन्यांना अधिक चपळ आणि दूरदृष्टीने विचार करण्याची गरज आहे.
ग्राहक बाजार (Consumer Market) झपाट्याने वाढत आहे, पण वास्तव वेगळेच
भारताची ग्राहक अर्थव्यवस्था (Consumer Economy) प्रचंड वेगाने वाढत असल्याचे दिसते. अंदाजानुसार, 2030 पर्यंत ग्राहक खर्च $4.3 ट्रिलियन पर्यंत पोहोचू शकतो, जो जीडीपी (GDP) वाढीच्या दरापेक्षा जास्त आहे. सध्या जीडीपी वाढीचा दर 6-7% अपेक्षित असताना, ग्राहक क्षेत्राची वाढ 12-13% राहण्याचा अंदाज आहे. तरुण आणि महत्त्वाकांक्षी लोकसंख्येमुळे (Aspirational Population) विवेकाधीन खर्चात (Discretionary Spending) वाढ होत आहे, ज्याला अनेकदा क्रेडिटचीही जोड मिळते. प्रीमियम उत्पादनांकडे (Premium Products) वाढता कल, मूल्याधारित (Value-based) आणि स्थानिक वस्तूंची मागणी, तसेच डिजिटल अवलंब (Digital Adoption) यांसारखे ट्रेंड ग्राहकांच्या पसंती बदलत आहेत. केवळ एफएमसीजी (FMCG) क्षेत्रच 2025 पर्यंत $220 अब्ज पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, ज्याला ग्रामीण भागातील मागणी (Rural Demand) आणि डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशनचा (Digital Transformation) मोठा आधार मिळत आहे.
परंतु, या उत्साहाला जीडीपी वाढ आणि खाजगी ग्राहक खर्चातील (Private Consumption Expenditure - PFCE) मोठी तफावत कमी करत आहे. आर्थिक वर्ष 2023-24 मध्ये, PFCE वाढीचा वेग 4% पर्यंत मंदावला आहे, जो जीडीपी वाढीपेक्षा आणि मागील वर्षांपेक्षा लक्षणीयरीत्या कमी आहे. अन्न, वस्त्र आणि वाहतूक यांसारख्या आवश्यक खर्चात (Essential Spending) ही घट दिसून येते, जी आर्थिक विस्तारानंतरही ग्राहक अधिक सावध असल्याचे सूचित करते. ग्रामीण मागणी सुधारत असली तरी, शहरी मागणी (Urban Demand) रोजगाराच्या अनिश्चिततेमुळे (Employment Uncertainties) मंदावली आहे. या फरकामुळे, अर्थव्यवस्था वाढत असली तरी, सर्वच स्तरांवर ग्राहकांच्या खर्च करण्याच्या क्षमतेत वाढ होत नाहीये.
एआय (AI) टॅलेंटचे मोठे आव्हान
आर्थिक बदलांबरोबरच, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) संदर्भातील चर्चा मनुष्यबळ सज्जतेतील (Workforce Readiness) एक मोठे आव्हान दर्शवते. भारत वेगाने एआय टूल्सचा अवलंब करत आहे, जिथे आयटी (IT) आणि गिग वर्कर (Gig Workforce) वर्गातील 40% पेक्षा जास्त लोक उत्पादकता (Productivity) आणि ऑटोमेशनसाठी (Automation) याचा वापर करत आहेत. भारतीय कर्मचाऱ्यांपैकी तब्बल 62% कर्मचाऱ्यांचे मत आहे की लवकरच पारंपारिक कामाच्या अनुभवापेक्षा एआय कौशल्ये (AI Proficiency) अधिक महत्त्वाची ठरतील. बहुसंख्य नोकरीदाते (Employers) एआय-कुशल उमेदवार (AI-skilled Candidates) शोधत आहेत, ज्यांची टक्केवारी 90% पेक्षा जास्त आहे. मात्र, पात्र मनुष्यबळाच्या (Qualified Talent) अभावामुळे 79% नोकरीदात्यांना या जागा भरणे कठीण जात आहे. असा अंदाज आहे की 2027 पर्यंत भारतात एक दशलक्षाहून अधिक एआय व्यावसायिकांची (AI Professionals) कमतरता भासेल, विशेषतः एआय/एमएल (AI/ML) भूमिकांसाठी मागणी आणि पुरवठ्यामध्ये 50-55% चे मोठे अंतर असेल. या टॅलेंटच्या तुटवड्यामुळे भविष्यातील वाढीसाठी आवश्यक असलेल्या तंत्रज्ञानाचा अवलंब मंदावू शकतो.
संभाव्य धोके आणि आव्हाने
भारताच्या मजबूत आर्थिक वाढीनंतरही, काही मोठी आव्हाने कायम आहेत. जीडीपी वाढ आणि प्रत्यक्ष खाजगी ग्राहक खर्चातील तफावत यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करते की, वाढ केवळ उपभोगावर (Consumption) आधारित राहू शकते का, विशेषतः जर आवश्यक खर्चात आणखी घट झाली. मोठी एआय कौशल्ये (AI Skills) तफावत एक मोठे संकट आहे; जसजसे एआय ऑटोमेशन वाढेल, तसतसे कुशल कर्मचाऱ्यांच्या अभावामुळे नवोपक्रम (Innovation) मंदावू शकतो आणि नोकऱ्या कमी होऊ शकतात, विशेषतः असंघटित क्षेत्रावर (Informal Sector) याचा परिणाम होऊ शकतो.
भारताच्या अर्थव्यवस्थेचे भविष्य (Outlook)
भारत एक प्रमुख जागतिक अर्थव्यवस्था म्हणून आपली स्थिती मजबूत करत असताना, भविष्यातील वाढ ही जुळवून घेण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल. मजबूत ग्राहक बाजारपेठेसाठी कंपन्यांना वाढते विभाजन (Fragmentation), प्रीमियम आणि टिकाऊ वस्तूंसाठी (Sustainable Goods) बदलत्या पसंती, तसेच शहरी मागणीतील घट आणि ग्रामीण मागणीतील सुधारणा यांसारख्या मिश्र ट्रेंड्सचा सामना करावा लागेल.
एआय कौशल्यातील (AI Skills) तफावत शिक्षण आणि प्रशिक्षणावर (Education and Training) अधिक लक्ष केंद्रित करण्याची मागणी करते, जेणेकरून तंत्रज्ञान अवलंब आणि नवोपक्रम (Innovation) मंदावणार नाही. नेतृत्वासाठी (Leadership), अनिश्चितता हाताळणे, लवचिक असणे (Agile) आणि दूरदृष्टीने विचार करणे हे यशासाठी महत्त्वाचे ठरेल. 'इंडिया इंक'च्या (India Inc.) विकासाचा पुढील टप्पा नेत्यांच्या विचारसरणीवर, जुळवून घेण्याच्या क्षमतेवर आणि वेगाने बदलणाऱ्या, अनिश्चित आणि तंत्रज्ञान-आधारित भविष्याला कसा प्रतिसाद देतात यावर अवलंबून असेल.