भारताचा डेअरी उद्योग आता केवळ दूध उत्पादनावर अवलंबून न राहता दही, पनीर आणि आईस्क्रीम यांसारख्या हाय-व्हॅल्यू उत्पादनांकडे वळत आहे. वाढत्या कच्च्या मालाच्या किमती हाताळण्यासाठी कंपन्या आता स्ट्रॅटेजी बदलत आहेत.
भारत हा दुग्ध उत्पादनात जगातील आघाडीचा देश आहे, परंतु आता केवळ दूध उत्पादनाचे प्रमाण वाढवून नफा मिळवणे कठीण होत आहे. त्यामुळेच डेअरी क्षेत्रातील कंपन्या आता आपला मोर्चा 'व्हॅल्यू ॲडेड' उत्पादनांकडे वळवत आहेत. कच्च्या दुधाच्या खरेदीच्या वाढत्या किमती पाहता, हा बदल कंपन्यांच्या नफा (Profit Margins) टिकवण्यासाठी अत्यंत आवश्यक ठरत आहे.\n\n### हा बदल का गरजेचा आहे?\n\nगेल्या काही वर्षांपासून डेअरी उद्योग केवळ दूध संकलन आणि विक्रीवर अवलंबून होता. मात्र, चाऱ्याच्या किमती, मजुरी आणि हवामानातील बदलांमुळे कच्च्या दुधाच्या दरात मोठी चढ-उतार पाहायला मिळते. ग्राहकांना परवडणाऱ्या दरात दूध उपलब्ध करून देताना कंपन्यांच्या नफ्यावर ताण येतो. अशा वेळी दही, चीज, पनीर, योगर्ट आणि आईस्क्रीम यांसारख्या उत्पादनांमुळे कंपन्यांना जास्त नफा मिळवणे शक्य होते. या उत्पादनांचे 'शेल्फ लाईफ' जास्त असते आणि ग्राहकांकडूनही याला प्रीमियम किंमत मिळते.\n\n### इन्फ्रास्ट्रक्चरचे आव्हान\n\nव्हॅल्यू ॲडेड उत्पादनांवर लक्ष केंद्रित करणे धोरणात्मकदृष्ट्या योग्य असले, तरी त्यासाठी 'कोल्ड चेन' इन्फ्रास्ट्रक्चरमध्ये मोठी गुंतवणूक करावी लागते. दुधाच्या तुलनेत या उत्पादनांना कारखान्यापासून दुकानापर्यंत थंड स्थितीत ठेवणे गरजेचे असते. ही साखळी उभारण्यासाठी मोठा खर्च येतो, ज्याचा परिणाम कंपन्यांच्या कॅश फ्लोवर होऊ शकतो. तसेच, भारतीय डेअरी मार्केटमध्ये आजही असंघटित क्षेत्राचा दबदबा असल्याने कंपन्यांना तीव्र स्पर्धेचा सामना करावा लागतो.\n\n### गुंतवणूकदारांनी काय पाहावे?\n\nया क्षेत्रातील कंपन्यांचे मूल्यमापन करताना, त्यांच्या एकूण उत्पन्नातील 'व्हॅल्यू ॲडेड' उत्पादनांचा वाटा तपासावा. ज्या कंपन्यांचे या उत्पादनांचे प्रमाण जास्त आहे, त्यांचा नफा दीर्घकाळ टिकून राहण्याची शक्यता जास्त असते. यासोबतच, कंपन्यांची 'प्रोक्युरमेंट एफिशियन्सी' (खरेदी कार्यक्षमता) आणि मध्यस्थांशिवाय थेट शेतकऱ्यांकडून दूध गोळा करण्याची क्षमता तपासणेही गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाचे ठरेल.