नफ्याचा विरोधाभास (Profitability Paradox)
भारतीय संघटित रिटेल क्षेत्रातील वास्तव हे धक्कादायक आहे. अनेक कंपन्यांची विक्री जरी वाढत असली, तरी 28% ते 40% पर्यंत आऊटलेट्स नफा कमावू शकत नाहीत, असे Vector Consulting Group च्या एका सर्वेक्षणात समोर आले आहे. याचे मूळ कारण केवळ जागा किंवा भाडे नसून, कंपन्यांकडे पडून असलेला न विकला गेलेला माल (stagnant stock) आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे, 96% रिटेलर्स न विकला गेलेला माल काढून टाकण्याऐवजी अधिक चांगल्या शेल्फवर लावतात. याचवेळी, 94% कंपन्या जुना स्टॉक क्लिअर न करता नवीन उत्पादने बाजारात आणत आहेत. या गर्दीमुळे गेल्या पाच वर्षांपासून पूर्ण किमतीत उत्पादने विकण्याची संधी कमी होत चालली आहे.
इन्व्हेंटरीचा विळखा आणि डेटाचा अभाव
या इन्व्हेंटरीच्या मोठ्या साठ्यामुळे प्रति चौरस फूट नफ्यावर (profit per square foot) थेट परिणाम होतो. अनेक रिटेलर्स मोठ्या प्रमाणात खरेदी करतात आणि वस्तूंची संख्या (SKU portfolios) वाढवतात, ज्यामुळे इन्व्हेंटरी वाढते. जेव्हा बाजारात सुधारणा करणे आवश्यक असते, तेव्हा मालाचा एवढा मोठा साठा असतो की तो वेळेवर कमी करणे किंवा त्यावर सूट देणे कठीण होते. Vector Consulting Group चे वरिष्ठ भागीदार पी. सेंथिलकुमार सांगतात की, बहुतेक रिटेलर्स विक्री प्रति चौरस फूट (sales per square foot - सुमारे 75%) आणि नफा प्रति चौरस फूट (profit per square foot - सुमारे 50%) यांसारखे महत्त्वाचे आकडे तपासतात, पण केवळ 9% कंपन्या खरेदीचे निर्णय घेण्यासाठी या डेटाचा दररोज वापर करतात. डेटा उपलब्ध असूनही कृती न केल्यामुळे कंपन्यांचा पैसा अडकलेल्या मालमत्तेत (unproductive assets) अडकून पडतो.
स्टोअरचे धोरणात्मक युक्तिकरण (Strategic Store Rationalization)
या नफा-तोट्याच्या चक्रातून बाहेर पडण्यासाठी, कंपन्या आता अधिक कडक पावले उचलू लागल्या आहेत. Shoppers Stop चे व्यवस्थापकीय संचालक कवेंद्र मिश्रा यांनी विश्लेषकांना सांगितले आहे की, कंपनी प्रत्येक स्टोअरच्या नफ्याचे सखोल मूल्यांकन करत आहे. यामुळे, ज्या स्टोअर्समध्ये सुधारणेला जास्त वेळ लागेल, ती बंद करण्याचा स्पष्ट निर्णय घेण्यास कंपनी तयार आहे. यामुळे कंपनीचा पैसा मोकळा होण्यास मदत होईल. Shoppers Stop चे मार्केट कॅपिटलायझेशन 13 फेब्रुवारी 2026 रोजी सुमारे ₹4,406 कोटी होते. कंपनीचा P/E रेशो 898.0 किंवा -248.51 होता, जो गुंतवणूकदारांच्या चिंता दर्शवतो. 13 फेब्रुवारी 2026 रोजी कंपनीचा शेअर 2.88% ने घसरला होता आणि 38,275 शेअर्सचा व्यवहार झाला होता.
प्रतिस्पर्धकांचा दृष्टिकोन (Competitor View)
Shoppers Stop चे व्यवस्थापन इन्व्हेंटरीच्या समस्येची कबुली देत असले तरी, मार्गावर अनेक आव्हाने आहेत. Trent (Westside format) सारख्या प्रतिस्पर्धकांनी अधिक चपळ, डेटा-आधारित दृष्टिकोन आणि कमी वेळेत वारंवार होणाऱ्या पुरवठ्यामुळे (replenishment cycles) चांगली इन्व्हेंटरी टर्नओव्हर रेशो दाखवला आहे. Reliance Retail आपल्या विशाल नेटवर्कचा वापर करून AI-आधारित इन्व्हेंटरी फोरकास्टिंगद्वारे ओव्हरस्टॉकिंग कमी करत आहे. 2025 च्या सुरुवातीला एका प्रतिस्पर्धकाने अशाच प्रकारच्या इन्व्हेंटरी बिल्ड-अपमुळे नफा कमी झाल्याने दोन महिन्यांत 10% शेअर किंमतीत घट अनुभवली होती. हे दर्शवते की बाजार अशा समस्यांना किती संवेदनशील आहे. काही विश्लेषकांनी सावधगिरी बाळगली आहे, कारण Shoppers Stop चा नफा नवीन उपक्रमांमधील गुंतवणूक आणि मागणीतील मंद गतीमुळे दबावाखाली राहण्याची शक्यता आहे. कंपनीच्या P/E रेशोमध्ये अस्थिरता आणि काहीवेळा नकारात्मक कमाईमुळे व्हॅल्युएशन क्लिष्ट झाले आहे.
भविष्यातील दृष्टिकोन (Future Outlook)
भारतीय रिटेल क्षेत्राची वाढ 2034 पर्यंत $2.2 ट्रिलियन पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. मात्र, महागाईचा दबाव आणि ग्राहकांची खर्च करण्याची क्षमता यावर येणारे निर्बंध, कमी कार्यक्षम कंपन्यांसाठी नफ्याचे आव्हान वाढवू शकतात. Shoppers Stop आणि इतर कंपन्यांसाठी, केवळ विक्री वाढवण्याऐवजी 'नफा वाढवणे' (profitable growth) यावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. यासाठी इन्व्हेंटरीचे उत्तम व्यवस्थापन, वेळेवर निर्णय घेण्यासाठी डेटाचा वापर आणि आवश्यक असल्यास धोरणात्मक युक्तिकरण (strategic rationalization) महत्त्वाचे ठरेल. कवेंद्र मिश्रा यांचा मागील अनुभव उपयुक्त ठरू शकतो, पण प्रत्यक्षात कंपनी किती अंमलबजावणी करते आणि येत्या काही तिमाहींमध्ये नफा आणि इन्व्हेंटरी टर्नओव्हरवर त्याचा काय परिणाम होतो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. विश्लेषकांनी 'Buy' रेटिंग दिले असले तरी, शेअरमध्ये मर्यादित वाढीची शक्यता वर्तवली आहे.