सणोत्सवाच्या काळात भारतात ग्राहकोपयोगी इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंची विक्री तेजीत आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे यातील **६०% ते ७०%** खरेदी थेट EMI वर केली जात आहे, ज्यामुळे भविष्यात मध्यमवर्गीय कुटुंबांच्या आर्थिक नियोजनावर ताण येण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
भारतातील सध्याचा सणोत्सव हा देशाच्या 'क्रेडिट-लेड' (कर्जावर आधारित) उपभोग मॉडेलसाठी एक मोठी परीक्षा ठरत आहे. रिपोर्ट्सनुसार, महागड्या इलेक्ट्रॉनिक वस्तूंसाठी ग्राहक मोठ्या प्रमाणावर हप्त्यांचा (EMI) आधार घेत आहेत. हे चित्र कंपन्यांच्या विक्रीसाठी फायदेशीर असले, तरी दीर्घकालीन आर्थिक स्थिरतेच्या दृष्टीने काही प्रश्नचिन्हे उपस्थित करत आहे.
'डबल EMI'चा धोका
सध्या एक गंभीर समस्या समोर येत आहे, जिला तज्ज्ञ 'डबल EMI ट्रॅप' म्हणत आहेत. समजा एखाद्या ग्राहकाचे फ्रीज किंवा टीव्ही बंद पडले आणि तो दुरुस्त करण्याऐवजी नवीन विकत घेण्याचा निर्णय घेतो, तर त्याला जुन्या हप्त्यासोबतच नवीन हप्ताही भरावा लागतो. यामुळे कुटुंबाच्या हातात असलेल्या पैशांवर (Disposable Income) मोठा ताण येतो आणि त्यांच्या दैनंदिन खर्चावर त्याचा परिणाम होतो.
NBFC आणि फिनटेक कंपन्यांवर नजर
सणोत्सवातील या विक्रीच्या लाटेला टियर-२ आणि टियर-३ शहरांमधील डिजिटल फायनान्सच्या विस्ताराचा मोठा आधार आहे. यामुळे कंपन्यांना अल्पकाळात विक्रीचे आकडे मोठे दिसत असले, तरी ग्राहकांच्या परतफेडीच्या क्षमतेवर (Credit Quality) अनिश्चिततेचे सावट आहे. जर कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीत चढ-उतार आले, तर अनसेक्युअर्ड रिटेल लोनमध्ये थकबाकी (Delinquency) वाढण्याची शक्यता आहे. यावर आता रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) सारख्या संस्थांकडूनही बारीक लक्ष ठेवले जात आहे.
गुंतवणूकदारांसाठी सतर्कतेचा इशारा
गुंतवणूकदारांनी 'क्रेडिट-फ्युल्ड' मागणी आणि 'ऑरगॅनिक' ग्रोथ यातील फरक समजून घेणे गरजेचे आहे. अनेकदा खरेदी करताना 'एक्सटेंडेड वॉरंटी' घेण्याचे प्रमाण कमी असल्याने, यंत्र बिघडल्यास पूर्ण आर्थिक भुर्दंड ग्राहकालाच सहन करावा लागतो. भविष्यात ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील कर्जाच्या परतफेडीचे प्रमाण आणि ग्राहकांचा बदलता कल यावर बाजाराचे भवितव्य अवलंबून असेल.