होर्मुझ सामुद्रधुनी बंद: जागतिक ऊर्जा बाजारात हाहाकार! क्रूड ऑइल **$100** पार जाणार?

होर्मुझ सामुद्रधुनी: जागतिक ऊर्जेचा गळा दाबला?

सध्याची परिस्थिती पाहता, ओपेक+ (OPEC+) ने उत्पादन वाढवण्याचा घेतलेला निर्णय केवळ एक प्रतीकात्मक पाऊल ठरले आहे. कारण, अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर केलेल्या कारवाईमुळे होर्मुझ सामुद्रधुनी एक 'ब्लॉक पॉइंट' बनली आहे. यामुळे जागतिक ऊर्जा प्रवाह जवळपास थांबला आहे. विमा कंपन्यांनी कव्हरेज काढून घेतल्याने आणि शिपिंग कंपन्यांनी आपले जहाजे या धोकादायक भागातून वळवल्याने जहाजांची वाहतूक ठप्प झाली आहे.

क्रूड ऑइलच्या किमती गगनाला भिडणार!

या पुरवठा अडथळ्यांमुळे ब्रेंट क्रूड फ्युचर्स (Brent Crude Futures) मध्ये मोठी वाढ झाली आहे. 2 मार्च 2026 रोजी ब्रेंट क्रूड $79.39 प्रति बॅरलच्या आसपास ट्रेड करत होते, जे गेल्या एका वर्षातील सर्वाधिक पातळी आहे. सिटिग्रुप (Citigroup) च्या विश्लेषकांच्या मते, नजीकच्या काळात ब्रेंट क्रूड $80 ते $90 च्या दरम्यान राहील, तर वुड मॅकेन्झी (Wood Mackenzie) च्या अंदाजानुसार, जर वाहतूक लवकर पूर्ववत झाली नाही, तर किमती $100 चा आकडा पार करू शकतात. गोल्डमन सॅक्स (Goldman Sachs) चा अंदाज आहे की सध्याच्या किमतींमध्ये $18 प्रति बॅरलचा 'वॉर रिस्क प्रीमियम' (War Risk Premium) समाविष्ट आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनी पूर्णपणे बंद झाल्यास दररोज 20 दशलक्ष (2 कोटी) बॅरल पेक्षा जास्त तेलाचा पुरवठा खंडित होऊ शकतो, जो 1973 च्या तेल निर्बंधापेक्षा खूप मोठा धक्का असेल.

मर्यादित उत्पादन क्षमता आणि एलएनजीची बिकट अवस्था

या तातडीच्या वाहतूक संकटापलीकडे, जागतिक तेल बाजारात उत्पादन क्षमतेची (Production Capacity) तीव्र कमतरता जाणवत आहे. विश्लेषकांच्या मते, सध्या बफर (Buffer) म्हणून वापरण्यायोग्य उत्पादन क्षमता केवळ सौदी अरेबिया (Saudi Arabia) आणि यूएई (UAE) कडेच आहे. आरबीसी (RBC) विश्लेषक हेलिमा क्रॉफ्ट (Helima Croft) यांच्या मते, सौदी अरेबिया हा एकमेव ओपेक+ सदस्य देश आहे ज्याच्याकडे पुरेशी अतिरिक्त उत्पादन क्षमता आहे. यूएई 2027 पर्यंत 5 दशलक्ष (50 लाख) बॅरल प्रति दिन उत्पादन क्षमता गाठण्याचे लक्ष्य ठेवत आहे, परंतु त्यांनाही वाहतुकीच्या समस्या भेडसावत आहेत.

एलएनजी (LNG) बाजारावरही मोठे संकट

याचवेळी, लिक्विफाइड नॅचरल गॅस (LNG) बाजारपेठही तितक्याच गंभीर, परंतु कमी चर्चेत असलेल्या अडचणींचा सामना करत आहे. कतार (Qatar), जो जगातील सुमारे 20% एलएनजी पुरवठा करतो, त्याचे संपूर्ण उत्पादन होर्मुझ सामुद्रधुनीतून पाठवते. सध्याच्या वाहतूक बंदीमुळे युरोप (Europe) आणि आशियातील (Asia) गॅस आयात करणाऱ्या देशांना मोठा फटका बसत आहे. युरोपमधील नॅचरल गॅस फ्युचर्स (TTF) 20% पेक्षा जास्त वाढून अंदाजे €39 प्रति MWh पर्यंत पोहोचले आहेत. याचं कारण म्हणजे युरोपमधील गॅस स्टोरेजची पातळी (31%) मागील वर्षाच्या तुलनेत (40%) खूपच कमी आहे, ज्यामुळे पुरवठ्यातील धक्क्यांचा धोका वाढला आहे.

बाजारातील नाजूक परिस्थिती आणि भविष्यातील धोके

सध्याची ऊर्जा बाजारपेठ अत्यंत नाजूक स्थितीत आहे. मर्यादित अतिरिक्त उत्पादन क्षमता आणि एकाच महत्त्वाच्या वाहतूक मार्गावर (होर्मुझ सामुद्रधुनी) असलेले अवलंबित्व यामुळे ही परिस्थिती निर्माण झाली आहे. भू-राजकीय जोखमीमुळे (Geopolitical Risk) सध्याच्या किमती $4 ते $10 प्रति बॅरलने वाढल्या आहेत. भूतकाळातील अनुभवानुसार, मध्यपूर्वेतील संघर्षामुळे पुरवठ्यात प्रत्यक्षात होणाऱ्या नुकसानीपेक्षा किमतींमध्ये जास्त वाढ होते, याचे कारण सट्टेबाजी आणि भीती आहे. सध्याची परिस्थिती दीर्घकाळ चालणाऱ्या किमतीतील वाढ आणि व्यापक आर्थिक अडचणींना आमंत्रण देऊ शकते.

पुढील वाटचाल: अनिश्चिततेचे ढग

तेलाच्या आणि गॅसच्या किमतींची पुढील दिशा होर्मुझ सामुद्रधुनी किती काळ बंद राहते आणि मध्यपूर्वेतील तणाव किती लवकर कमी होतो, यावर अवलंबून आहे. जर हा संघर्ष कायम राहिला आणि वाहतूक मार्ग बंद राहिले, तर किमती $100 चा आकडा पार करून $140 पर्यंत पोहोचू शकतात. जागतिक साठा कमी असल्याने आणि मर्यादित रणनीतिक राखीव साठ्यामुळे बाजारपेठ अधिक संवेदनशील झाली आहे. जरी काही विश्लेषकांना वाटत असेल की तणाव तात्पुरता असेल, तरी कमी झालेली अतिरिक्त उत्पादन क्षमता आणि होर्मुझ सामुद्रधुनीचे महत्त्व लक्षात घेता, कोणतीही तोडगा निघेपर्यंत बाजारात अस्थिरता कायम राहण्याची शक्यता आहे.