सौदी अरामको: आशियासाठी तेलाचे प्रीमियम विक्रमी पातळीवर, मध्य पूर्वेतील तणावामुळे बाजारात खळबळ

संघर्षामुळे तेलाच्या दरात विक्रमी वाढ

सौदी अरामकोने त्यांच्या क्रूड ऑइलसाठी निश्चित केलेले विक्रमी प्रीमियम हे ऊर्जा क्षेत्राला भेडसावणाऱ्या गंभीर पुरवठा अडथळ्यांचे संकेत आहेत. उत्पादक मर्यादित पुरवठ्यातून महसूल वाढवण्यासाठी भू-राजकीय जोखमीसाठी (geopolitical risk) लक्षणीय प्रीमियम आकारत आहेत, जेणेकरून ग्राहकांची मागणी कमी होणार नाही.

आशियाई क्रूडसाठी प्रीमियममध्ये वाढ

सौदी अरामकोने आशियासाठी मे महिन्यात विक्री होणाऱ्या 'Arab Light' क्रूड तेलासाठी प्रादेशिक बेंचमार्क्सपेक्षा प्रति बॅरल $19.50 चा प्रीमियम निश्चित केला आहे. हा विक्रमी प्रीमियम मध्य पूर्वेतील चालू संघर्ष आणि होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या प्रभावी बंदमुळे निर्माण झालेल्या उच्च-जोखमीचे मूल्यांकन दर्शवतो. हा प्रीमियम विक्रमी असला तरी, काही ट्रेडर्स आणि रिफायनर्सनी अपेक्षित केलेल्या $40 प्रति बॅरल पेक्षा कमी आहे. यामुळे अरामको बाजारात मोठा धक्का बसण्यापासून वाचण्याचा आणि मागणी टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे दिसते. या संघर्षामुळे ब्रेंट क्रूडच्या (Brent crude) किमतीत आधीच 50% पेक्षा जास्त वाढ झाली आहे. पुरवठा धक्क्यामुळे (supply shock) दुसऱ्या तिमाहीत 2026 मध्ये ब्रेंट क्रूडची सरासरी किंमत $107 प्रति बॅरल राहण्याचा अंदाज आहे. संघर्षाचा किमतींवर परिणाम होत असल्याने दुबई आणि ओमानसारख्या प्रादेशिक बेंचमार्क्समध्ये अत्यंत अस्थिरता (volatility) दिसून येत आहे. अमेरिकेतील गॅसोलीनच्या (gasoline) किमतीही वाढल्या आहेत.

शिपमेंट्सचा मार्ग बदलणे आणि खरेदीदारांच्या चिंता

पुरवठा अडथळे टाळण्यासाठी, सौदी अरामको काही शिपमेंट्सचा मार्ग बदलत आहे. खरेदीदारांना आता अधिक जटिलतेचा सामना करावा लागत आहे, ज्यात तेलासाठी स्वतंत्र विनंत्या आणि 'Arab Light' ग्रेडला पारंपरिक रास तानूफ (Ras Tanura) ऐवजी लाल समुद्रावरील यांबू (Yanbu) सारख्या विशिष्ट बंदरांपर्यंत मर्यादित करणे समाविष्ट आहे. सौदी अरामकोची लाल समुद्रापर्यंतची पाइपलाइन दररोज 7 दशलक्ष बॅरल क्षमतेने कार्यरत आहे, ज्यातून जवळजवळ 5 दशलक्ष बॅरल दररोज निर्यात केले जातात, जे संघर्षापूर्वीच्या व्हॉल्यूमच्या सुमारे 70% आहे. आशियाई रिफायनर्स अस्थिर प्रादेशिक किमतींमुळे ब्रेंटसारख्या जागतिक बेंचमार्क्सकडे वळण्याचा विचार करत आहेत. अमेरिका आणि वायव्य युरोपसाठी (Northwest Europe) पुरवठा प्रीमियम देखील विक्रमी पातळीवर पोहोचले आहेत.

मागणी कमी होण्याचा धोका आणि बाजाराची स्थिरता

होर्मुझच्या सामुद्रधुनी बंद झाल्यामुळे किमतींमध्ये तात्काळ वाढ झाली असली तरी, या उच्च प्रीमियमची टिकाऊपणा अनिश्चित आहे. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सीने (IEA) आर्थिक अनिश्चितता आणि वाढलेल्या तेलाच्या किमतींचा हवाला देत 2026 साठी जागतिक तेल मागणी वाढीचा अंदाज 640,000 बॅरल प्रतिदिन पर्यंत कमी केला आहे. जर सौदी अधिकाऱ्यांनी मॉडेल केल्याप्रमाणे किमती $180 प्रति बॅरल किंवा त्याहून अधिक वाढल्या, तर मागणी कमी होण्याचा (demand destruction) मोठा धोका आहे. यामुळे ग्राहक दीर्घकाळात तेलाचा वापर कमी करू शकतात आणि जागतिक मंदीला (global recession) चालना मिळू शकते. अशा परिस्थितीत महसुलाचे फायदे कमी होतील आणि बाजारात अस्थिरता निर्माण होईल, जी सौदी अरेबिया सामान्यतः टाळतो. सौदी अरेबिया आणि यूएईकडे पर्यायी निर्यात मार्ग आहेत, परंतु त्यांची निर्यात क्षमता आधीच पूर्ण झाली आहे, ज्यामुळे पुढील अडथळ्यांसाठी फारशी लवचिकता (flexibility) नाही. रोसनेफ्ट (Rosneft) सारखे प्रतिस्पर्धी मार्च 2026 पर्यंत सौदी अरामकोच्या 17.92 च्या तुलनेत 6.41 च्या P/E रेशोवर व्यवहार करत आहेत. हे सूचित करते की बाजार सौदी अरामकोसाठी काही जागतिक समकक्षांपेक्षा भविष्यातील वाढ किंवा अधिक अपेक्षित धोके विचारात घेत आहे.

बाजाराचे दृष्टिकोन आणि अंदाज

होर्मुझच्या सामुद्रधुनीचे बंद होणे, जे आता दुसऱ्या महिन्यात आहे, हे 1970 च्या दशकापासून ऊर्जेच्या पुरवठ्यातील सर्वात मोठे अडथळे मानले जात आहे आणि यामुळे ब्रेंट क्रूडच्या किमती $126 प्रति बॅरल पर्यंत जाऊ शकतात. रॅबोबँकचा (Rabobank) अंदाज आहे की सामुद्रधुनी एप्रिलपर्यंत बंद राहू शकते आणि सामान्य होण्यास अनेक महिने लागतील, ज्यामुळे 2026 पर्यंत किमती उच्च राहतील. ईआयए (EIA) चा अंदाज आहे की ब्रेंटच्या किमती पुढील दोन महिने $95 प्रति बॅरल पेक्षा जास्त राहतील आणि नंतर कमी होतील, तरीही हा अंदाज संघर्षाच्या कालावधीवर अवलंबून आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, तेल किमतींनी भू-राजकीय घटनांवर जोरदार प्रतिक्रिया दिली आहे, जी बाजाराची कथित अडथळ्यांवरील संवेदनशीलता दर्शवते. सध्याची परिस्थिती ऊर्जा पुरवठा, मागणी आणि भू-राजकीय स्थिरतेमधील नाजूक समतोल अधोरेखित करते.