तेलाच्या साठ्यात विक्रमी घट! इराण संघर्षाने जागतिक बाजारपेठ हादरली, किमती वाढणार?

होरमुझ सामुद्रधुनी बंद आणि पुरवठ्यातील मोठा अडथळा

इराणमधील युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर होरमुझ सामुद्रधुनी बंद पडल्याने जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यात मोठा व्यत्यय आला आहे. यामुळे दररोज 8 ते 12 दशलक्ष बॅरल तेलाचा पुरवठा कमी झाला आहे, परिणामी ब्रेंट क्रूडचे भाव मार्च 2026 पर्यंत $120 प्रति बॅरलच्या वर पोहोचले आहेत.

या संकटाचा सामना करण्यासाठी, IEA ने 400 दशलक्ष बॅरल तेलाचा साठा बाजारात सोडण्याचा निर्णय घेतला, जो आतापर्यंतचा सर्वात मोठा आपत्कालीन साठा रिलीज आहे. अमेरिकेने यातील 172 दशलक्ष बॅरल तेलाचा पुरवठा आपल्या SPR मधून केला आहे. हा पुरवठा सुमारे 120 दिवसांपर्यंत चालू राहण्याची अपेक्षा आहे.

चीनची वेगळी रणनीती आणि बाजारातील विश्लेषण

याउलट, चीनने आपली ऊर्जा सुरक्षा मजबूत करण्यासाठी स्वतःच्या सामरिक तेल साठ्यात जोरदार वाढ केली आहे. डिसेंबर 2025 पर्यंत चीनचा साठा तब्बल 1.4 अब्ज बॅरल पर्यंत पोहोचला होता आणि 2026 मध्येही तो वाढतच आहे. भू-राजकीय जोखीम लक्षात घेता, हा साठा चीनला पुरवठ्यातील अडथळ्यांविरुद्ध मोठा आधार देतो.

2022 मध्ये 182 दशलक्ष बॅरल आणि 2011 मध्ये 60 दशलक्ष बॅरल यांसारख्या मागील IEA रिलीजच्या तुलनेत, आताचा 400 दशलक्ष बॅरल चा आकडा 23.5 पट अधिक आहे. यामुळे IEA च्या एकूण आपत्कालीन साठवणूक क्षमतेपैकी 25-30% साठा कमी होऊ शकतो.

विश्लेषकांचा इशारा आहे की हा केवळ एक 'तात्पुरता उपाय' आहे आणि पुरवठ्याच्या मूळ समस्येवर तोडगा निघणार नाही. जरी मागील रिलीजमुळे किमती $10-$20 नी कमी झाल्या असल्या तरी, भू-राजकीय जोखीम आणि सट्टेबाजीमुळे बाजारात सतत अस्थिरता राहण्याची शक्यता आहे. EIA आणि OPEC सारख्या संस्थांचे अंदाजही यात भिन्नता दर्शवतात.

साठा रिलीजवर अवलंबून राहण्याचे धोके

सामरिक तेल साठ्यावर अवलंबून राहणे धोकादायक ठरू शकते. या मोठ्या रिलीजमुळे जागतिक बाजारपेठ भविष्यातील संकटांसाठी अधिक असुरक्षित बनली आहे. हे साठे पुन्हा भरण्यासाठी इतर धोरणात्मक उद्दिष्टांशी स्पर्धा करावी लागेल आणि यामुळे किमती वाढू शकतात.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, होरमुझ सामुद्रधुनीतील पुरवठ्याचा अडथळा कायम आहे, ज्यावर तेल साठा रिलीजमुळे तोडगा निघणार नाही. चीनची आक्रमक साठा वाढवण्याची रणनीती, जी 'अजेयता' आणि धोरणात्मक फायदा मिळवण्यासाठी आहे, ती SPR च्या तात्काळ उपायांपासून पूर्णपणे वेगळी आहे.

भविष्यातील अस्थिरता आणि धोरणात्मक प्रश्न

सध्याच्या परिस्थितीमुळे ऊर्जा बाजारपेठेत आणखी अस्थिरता येण्याची शक्यता आहे. या विक्रमी तेल साठा रिलीजची परिणामकारकता होरमुझ सामुद्रधुनी पुन्हा कधी उघडते यावर अवलंबून असेल. केवळ साठा रिलीज करणे हा दीर्घकालीन उपाय नसून, ऊर्जा सुरक्षा वाढवण्यासाठी अधिक वैविध्यपूर्ण पुरवठा स्रोत, उत्पादन क्षमता वाढवणे आणि पर्यायी ऊर्जा स्रोतांकडे जलद संक्रमण करणे आवश्यक आहे.