तेलाच्या किमतीत तुफानी तेजी! अमेरिका-इराण तणावामुळे जागतिक बाजार हादरला, संरक्षण कंपन्यांना फायदा

भू-राजकीय तणावाचा फायदा: तेलाच्या किमतीत मोठी उसळी

अमेरिका आणि इराणमधील वाढत्या तणावामुळे कच्च्या तेलाच्या (Crude Oil) किमतीत या वर्षातील सर्वोच्च पातळी गाठली आहे. १९ फेब्रुवारी २०२६ रोजी वेस्ट टेक्सास इंटरमीडिएट (WTI) फ्युचर्स $66 प्रति बॅरलच्या जवळ व्यवहार करत होते, तर ब्रेंट क्रूड $71 च्या वर गेले होते. हा तेजीचा जोर अमेरिका आणि इराणमधील संघर्षामुळे वाढलेल्या भू-राजकीय तणावामुळे आहे, ज्यामुळे मध्य पूर्वेतील महत्त्वपूर्ण ऊर्जा उत्पादक प्रदेशात पुरवठ्यात व्यत्यय येण्याचा धोका वाढला आहे. या धोक्यामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारात एक मोठा 'रिस्क प्रीमियम' जोडला गेला आहे, ज्यामुळे स्पॉट किमती वाढत आहेत. पोलंडचे पंतप्रधान डोनाल्ड टस्क यांनी नागरिकांना इराणमधून तातडीने बाहेर पडण्याचे आणि देशात प्रवास टाळण्याचे आवाहन केले आहे, कारण सशस्त्र संघर्षाची शक्यता वाढली आहे. या सध्याच्या तेजीचा कल काही दीर्घकालीन अंदाजांपेक्षा वेगळा आहे, जसे की यूएस एनर्जी इन्फॉर्मेशन ॲडमिनिस्ट्रेशन (EIA) चा २०२६ मध्ये ब्रेंट क्रूड सरासरी $55.08 प्रति बॅरल राहण्याचा अंदाज.

लष्करी सज्जता आणि राजकीय डावपेच

सध्याची परिस्थिती लष्करी हालचाली, राजकीय डावपेच आणि छुपे सामरिक उद्दिष्ट्ये यांच्या जटिल मिश्रणाने चिन्हांकित आहे. अमेरिकेने मध्य पूर्वेतील आपली लष्करी उपस्थिती लक्षणीयरीत्या वाढवली आहे. यामध्ये दोन विमानवाहू नौका (Aircraft Carrier Strike Groups) आणि F-35s, F-22s, आणि F-16s सह डझनभर अत्याधुनिक लढाऊ विमानांचा समावेश आहे. २००३ च्या इराक हल्ल्यानंतर मध्य पूर्वेत हे सर्वात मोठे लष्करी तैनाती असल्याचे म्हटले जात आहे. त्याचबरोबर, आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा एजन्सी (IAEA) चे महासंचालक राफेल मारियानो ग्रॉसी यांनी सांगितले की, एजन्सीने काही उपाय सुचवले आहेत आणि ठोस प्रस्तावांवर काम करत आहे. तथापि, इराणच्या अणु कार्यक्रमाची पडताळणी करण्याची IAEA ची क्षमता मर्यादित आहे; एजन्सी गेल्या आठ महिन्यांपासून इराणच्या शस्त्रास्त्र-दर्जाच्या युरेनियम साठ्याची पडताळणी करू शकलेली नाही. फेब्रुवारी २०२१ पासून इराणने काही अधिक सखोल पडताळणी उपाययोजना करणे थांबवल्यामुळे परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली आहे.

घसरणीचा धोका: निर्बंध, अतिरिक्त पुरवठा आणि जुने वाद

भू-राजकीय भीतीमुळे सध्या किमती वाढत असल्या तरी, कच्च्या तेलाच्या भविष्यातील किमती कमी होण्याचाही मोठा धोका आहे. EIA आणि जे.पी. मॉर्गन सारख्या संस्थांचे विश्लेषक २०२६ मध्ये तेल किमती कमी होण्याचा अंदाज वर्तवत आहेत, ब्रेंट क्रूड सरासरी $55 ते $58 प्रति बॅरल राहण्याची शक्यता आहे. हे अंदाज जागतिक तेल साठ्यांमध्ये अपेक्षित वाढीवर आधारित आहेत, जी मागणीपेक्षा जास्त उत्पादनामुळे (Production Exceeding Demand) निर्माण होईल, जरी OPEC+ उत्पादन समायोजनाचा विचार करत आहे. EIA नुसार, जागतिक पेट्रोलियम आणि इतर द्रवरूप पदार्थांचे उत्पादन मागणीपेक्षा जास्त असेल, ज्यामुळे साठ्यांमध्ये सतत वाढ होत राहील. याव्यतिरिक्त, जून २०२५ मध्ये अमेरिकेने इराणी अणु सुविधांवर केलेल्या हल्ल्यांनंतर इराणने कतारमधील अल-उदैद एअर बेसवर केलेल्या प्रत्युत्तरासारख्या अमेरिका-इराण लष्करी संघर्षांचा इतिहास, अशा घटनांच्या चक्राकडे आणि पुढील संघर्षाच्या शक्यतेकडे निर्देश करतो. चॅगॉस बेटांवरील वाद आणि डिएगो गार्सियाचा उल्लेख, जो माजी राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी संभाव्य लष्करी ऑपरेशन्सच्या संदर्भात केला होता, यामुळे भू-राजकीय गणिते आणखी क्लिष्ट झाली आहेत. ब्राझील, गयाना आणि अर्जेंटिनासारख्या OPEC+ बाहेरच्या देशांमधून वाढणाऱ्या उत्पादनाचाही बाजारावर दबाव येत आहे. गुंतवणूकदारांसाठी, iShares U.S. Aerospace & Defense ETF (ITA) आणि Invesco Aerospace & Defense ETF (PPA) सारखे संरक्षण क्षेत्रातील ETFs (Defense ETFs) सध्या मजबूत दिसत आहेत, विशेषतः ITA १५.१ अब्ज डॉलर्स मालमत्ता सांभाळत आहे.

भविष्यातील अंदाज आणि विश्लेषकांचे मत

तेलाच्या किमतींचे नजीकचे भविष्य अमेरिका-इराण संबंधांतील घडामोडींवर अवलंबून आहे. तथापि, मागणी आणि पुरवठ्याचे मूलभूत गणित (Supply and Demand Dynamics) मध्यम मुदतीत किमतींवर नियंत्रण ठेवू शकते. EIA च्या अंदाजानुसार, २०२६ मध्ये ब्रेंट क्रूड सरासरी $55.08/bbl आणि WTI $51.42/bbl राहील, जे २०२५ च्या सरासरीपेक्षा कमी आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे जागतिक पेट्रोलियम उत्पादनात अपेक्षित वाढ, जी मागणी वाढीपेक्षा जास्त असेल. त्याचप्रमाणे, जे.पी. मॉर्गन २०२६ मध्ये ब्रेंटसाठी $58/bbl आणि BMO २०२६ मध्ये WTI साठी $60/bbl चा अंदाज वर्तवत आहे. हे अंदाज सध्याच्या किमतींच्या कृतीपेक्षा (Price Action) भिन्न आहेत, ज्यावर तात्काळ भू-राजकीय धोक्याचा प्रभाव सर्वाधिक आहे. ऊर्जा क्षेत्र (Energy Sector) १० फेब्रुवारी २०२६ पर्यंत S&P 500 मध्ये वर्षातील सर्वाधिक कामगिरी करणाऱ्या क्षेत्रांपैकी एक आहे, जिथे Energy Select Sector Index (IXE) ने तेलाच्या किमतीतील अनपेक्षित ताकदीमुळे १९.८% ची वाढ नोंदवली आहे. ही कामगिरी भू-राजकीय घटनांप्रति या क्षेत्राची संवेदनशीलता दर्शवते, जरी मूलभूत बाजारपेठेतील घटक दीर्घकालीन ट्रेंड्स वेगळे दर्शवत आहेत.