तेलाच्या किमतीत उसळी! भू-राजकीय तणावामुळे भाव गगनाला भिडले, पण...

सध्या आंतरराष्ट्रीय बाजारात भू-राजकीय तणाव आणि पुरवठ्यातील (Supply) घटता कल यांच्यात एक गुंतागुंतीचे चित्र दिसत आहे. यामुळे क्रूड ऑईलच्या किमतींनी सहा महिन्यांचा उच्चांक गाठला आहे. ब्रेंट क्रूड (Brent Crude) $71 प्रति बॅरलच्या खाली ट्रेड करत आहे, तर वेस्ट टेक्सास इंटरमीडिएट (WTI) फ्यूचर्स $66 प्रति बॅरलच्या आसपास आहेत. अमेरिकेने इराणवर संभाव्य लष्करी कारवाईची शक्यता आणि मध्य पूर्वेकडील अमेरिकेच्या वाढत्या लष्करी तैनातीमुळे (Military Deployment) हे भाव वाढले आहेत. 2003 च्या आखाती युद्धानंतरची ही सर्वात मोठी तैनात असल्याचे म्हटले जात आहे.

या किमतीतील वाढीमागे मुख्य कारण म्हणजे हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीला (Strait of Hormuz) असलेला धोका. ही जगातील व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची सामुद्रधुनी आहे, जिथून दरवर्षी अंदाजे 25% जागतिक सागरी तेलाचा व्यापार होतो. विश्लेषकांच्या मते, या भू-राजकीय धोक्यामुळे तेलाच्या किमतीत सध्या $3 ते $4 प्रति बॅरलची वाढ झाली आहे. इराणने या मार्गावरील वाहतूक खंडित केल्यास किंवा प्रादेशिक पातळीवर तणाव वाढल्यास मोठी समस्या निर्माण होऊ शकते, अशी भीती बाजारात आहे.

मात्र, सध्याच्या या तेजीच्या आकडेवारीच्या विरुद्ध चित्र फंडामेंटल्स (Fundamentals) दाखवत आहेत. अमेरिकेच्या एनर्जी इन्फॉर्मेशन ॲडमिनिस्ट्रेशन (EIA) नुसार, 2026 मध्ये ब्रेंट स्पॉट किमती सरासरी केवळ $58 प्रति बॅरल राहण्याचा अंदाज आहे, जो सध्याच्या किमतींपेक्षा खूपच कमी आहे. इतकेच नाही, तर EIA ने 2026 मध्ये जागतिक स्तरावर 3.1 मिलियन बॅरल प्रति दिवस अतिरिक्त पुरवठा (Surplus) होण्याचा अंदाज वर्तवला आहे. 2025 मध्ये तर 477 मिलियन बॅरल अतिरिक्त साठा (Inventory) जमा होण्याची शक्यता आहे. हा अतिरिक्त पुरवठ्याचा अंदाज बाजाराच्या सध्याच्या वर्तणुकीच्या अगदी उलट आहे.

मॉर्गन स्टॅनले (Morgan Stanley) सारख्या ब्रोकरेज कंपन्यांनी नजीकच्या काळातील (Near-term) अंदाजांमध्ये वाढ केली असली, तरी वर्षाच्या उत्तरार्धात किमती $60 पर्यंत खाली येण्याची शक्यता वर्तवली आहे. ऊर्जा क्षेत्रातील कंपन्या, जसे की ExxonMobil आणि Chevron, यांचे शेअर्स 23 फेब्रुवारी 2026 पर्यंत 22% पेक्षा जास्त वाढले आहेत. मात्र, ही वाढ तेलाच्या किमतींमधील खऱ्या तेजीऐवजी 'रिअल इकॉनॉमी' (Real Economy) मालमत्तांमध्ये होणाऱ्या गुंतवणुकीमुळे असल्याचे दिसून येते. अनेक विश्लेषकांचे मत आहे की, हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील धोक्यावर जास्त लक्ष केंद्रित केले जात आहे, जे प्रत्यक्ष आकडेवारीच्या विरोधात आहे. इराणवरील निर्बंधांमुळे (Sanctions) त्याचे तेल उत्पादन सध्या 1.3-1.5 मिलियन बॅरल प्रति दिवस मर्यादित आहे, जे दीर्घकालीन तुटवड्यासाठी पुरेसे नाही. OPEC+ कडे उत्पादनात (Output) बदल करण्याची क्षमता आहे. त्यामुळे, 2026 मधील प्रचंड अतिरिक्त पुरवठा आणि EIA चा अंदाज पाहता, ही सध्याची तेजी भीतीमुळे आलेली सट्टेबाजी (Speculation) असू शकते, जी फंडामेंटल्सवर आधारित नाही.