तेलाच्या किमतीत मोठी उलथापालथ! अमेरिका-इराण तणावामुळे बाजार अस्थिर, युद्धाची भीती कायम

तणावाच्या गर्तेत तेलाचा बाजार

अमेरिका आणि इराणमधील वाढत्या तणावामुळे कच्च्या तेलाचा बाजार सध्या पूर्णपणे अस्थिर झाला आहे. एका बाजूला अमेरिका युद्धबंदीसाठी राजनैतिक पातळीवर प्रयत्न करत असल्याचे संकेत मिळत आहेत, तर दुसरीकडे याच प्रदेशात अमेरिकेच्या सैन्याच्या हालचालींच्या बातम्यांनी युद्धाचा धोका वाढवला आहे. या विरोधाभासामुळे बाजारात प्रचंड चढ-उतार पाहायला मिळत आहेत. व्यापारी या परिस्थितीचे विश्लेषण करत आहेत, कारण एका बाजूला युद्धाची शक्यता कमी होण्याची आशा आहे, तर दुसरीकडे मध्य पूर्वेतून तेलाचा पुरवठा खंडित होण्याचा धोका कायम आहे.

किमतीतील मोठे चढ-उतार

25 मार्च 2026 रोजी, वेस्ट टेक्सास इंटरमीडिएट (WTI) क्रूड फ्युचर्सच्या किमती 88 डॉलर प्रति बॅरलच्या खाली घसरल्या, ज्या मागील उच्चांकापेक्षा सुमारे 5% कमी होत्या. तर ब्रेंट क्रूडचे जून कॉन्ट्रॅक्ट 95 डॉलर च्या आसपास होते. या घसरणीचे मुख्य कारण म्हणजे अमेरिकेद्वारे इराणसोबत एका महिन्याच्या युद्धबंदीसाठी सुरू असलेले राजनैतिक प्रयत्न. न्यूयॉर्क टाइम्सनेही या वृत्ताला दुजोरा दिला आहे.

मात्र, यानंतर लगेचच विरोधाभासी माहिती समोर आली. ब्लूमबर्गच्या वृत्तानुसार, ट्रम्प प्रशासनाने 82nd Airborne डिव्हिजनमधील सुमारे 2,000 सैनिकांना या प्रदेशात पाठवण्याचे आदेश दिले आहेत, काही अहवालानुसार ही संख्या अधिक असू शकते. या राजनैतिक प्रयत्नांबरोबरच लष्करी सज्जतेच्या बातम्यांनी बाजारात गोंधळ निर्माण केला आणि किमतीत पुन्हा मोठे बदल दिसले.

यापूर्वी 24 मार्च 2026 रोजी, WTI फ्युचर्स 5% नी वाढून 91 डॉलर प्रति बॅरलच्या वर गेले होते, तर ब्रेंट क्रूड 104.49 डॉलर पर्यंत पोहोचले होते. 23 मार्च रोजी ब्रेंट क्रूड 99.94 डॉलर पर्यंत गेले होते. गेल्या आठवड्यात ब्रेंट क्रूड 120 डॉलर च्या जवळ होते. 2 मार्च 2026 रोजी संघर्षाच्या सुरुवातीला ब्रेंट क्रूड 82.37 डॉलर आणि WTI 75.33 डॉलर पर्यंत वाढले होते, त्यानंतर किमतीत मोठ्या प्रमाणात चढ-उतार दिसून आले.

पुरवठ्याची चिंता कायम

किमतीत मोठे चढ-उतार होत असले तरी, हा संघर्ष चौथ्या आठवड्यात प्रवेश करत असताना महिन्याभरात कच्च्या तेलाच्या किमतीत लक्षणीय वाढ होण्याची शक्यता आहे. इस्रायलचे संरक्षण मंत्री Israel Katz यांनी स्पष्ट केले आहे की, युद्धभूमीवरील लष्करी कारवाई 'पूर्ण क्षमतेने' सुरूच राहील आणि युद्धबंदीची कोणतीही शक्यता फेटाळून लावली आहे. होर्मुझची सामुद्रधुनी, जी जागतिक तेलाच्या सुमारे 20% वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे, तिथे टँकरची वाहतूक मोठ्या प्रमाणात कमी झाल्यामुळे पुरवठ्यामध्ये गंभीर अडथळे निर्माण झाले आहेत.

आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सी (IEA) ने या परिस्थितीला 'जागतिक तेल बाजाराच्या इतिहासातील सर्वात मोठा पुरवठा व्यत्यय' म्हटले आहे. मार्च महिन्यात जागतिक पुरवठ्यात दररोज 8 दशलक्ष बॅरलची घट होण्याचा अंदाज त्यांनी वर्तवला आहे. आखाती उत्पादक देशांनी एकत्रितपणे दररोज किमान 10 दशलक्ष बॅरल उत्पादन कमी केले आहे.

दीर्घकालीन अंदाज आणि अनिश्चितता

दुसरीकडे, दीर्घकालीन अंदाज काहीसे वेगळे चित्र दर्शवतात. यूएस एनर्जी इन्फॉर्मेशन ऍडमिनिस्ट्रेशन (EIA) च्या मार्च 2026 च्या शॉर्ट-टर्म एनर्जी आउटलूक (STEO) नुसार, 2026 मध्ये ब्रेंट क्रूडची सरासरी किंमत 79 डॉलर प्रति बॅरल राहील, जी वर्षाच्या अखेरीस 70 डॉलर पर्यंत खाली येईल आणि 2027 पर्यंत 64 डॉलर पर्यंत पोहोचेल. EIA च्या मते, पुरवठ्यातील अडथळे कमी झाल्यावर आणि जागतिक तेल साठा (जानेवारी 2026 मध्ये 8.210 अब्ज बॅरल) वाढल्यावर किमती सामान्य होतील. EIA ने 2026 मध्ये अमेरिकेचे कच्चे तेल उत्पादन दररोज सरासरी 13.6 दशलक्ष बॅरल राहील असा अंदाज व्यक्त केला आहे.

याउलट, J.P. Morgan ग्लोबल रिसर्चच्या विश्लेषकांनी 2026 मध्ये ब्रेंट क्रूडची सरासरी किंमत 60 डॉलर च्या आसपास राहण्याचा अंदाज वर्तवला आहे, याचे कारण अतिरिक्त पुरवठा (oversupply) हे आहे. हे अंदाज बाजाराच्या सद्यस्थितीतील भू-राजकीय तणावामुळे होणाऱ्या अस्थिरतेपेक्षा वेगळे आहेत.

23 मार्च 2026 रोजी अमेरिका-इराण चर्चेच्या वृत्तांमुळे बाजाराला तात्पुरता दिलासा मिळाला होता, परंतु इराणने हे दावे 'फेक न्यूज' असल्याचे सांगत स्पष्टपणे नाकारले. या नकाराने बाजारातील नाजूक आशा भंग झाली असून, किमतीत अचानक मोठे बदल होण्याचा धोका वाढला आहे. इस्रायलची 'पूर्ण क्षमतेने' लष्करी मोहीम सुरू ठेवण्याची भूमिका आणि अमेरिकेच्या सततच्या लष्करी तैनातीमुळे दीर्घकाळ चालणारे शत्रुत्व आणि भू-राजकीय जोखमीचे प्रीमियम वाढण्याची शक्यता आहे.

IEA ने वर्तवलेल्या 'इतिहासातील सर्वात मोठ्या पुरवठा व्यत्यया' च्या अंदाजानुसार, छोटी युद्धबंदी झाली तरी पुरवठ्याच्या मूलभूत समस्या लगेच सुटण्याची शक्यता कमी आहे. 24 मार्च रोजी सैन्याच्या तैनातीच्या बातम्यांनंतर तेलाच्या फ्युचर्समध्ये 5% ची वाढ हे दर्शवते की बाजार लगेचच तणाव वाढण्याच्या भीतीकडे परत जात आहे.

तेलाच्या किमतीचे तात्काळ भविष्य हे अमेरिका-इराण संघर्षाची दिशा आणि होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या सुरक्षिततेवर अवलंबून असेल. राजनैतिक मार्ग खुले असले तरी, इराणचे दावे फेटाळणे आणि इस्रायलची लष्करी भूमिका पाहता, कायमस्वरूपी तोडगा निघणे नजीकच्या काळात कठीण दिसत आहे.