तेल बाजारात दुहेरी पेच: भू-राजकीय तणाव वाढवतोय धास्ती, पण अतिरिक्त पुरवठा देतोय दिलासा!

गेल्या काही काळात ब्रेंट क्रूड (Brent crude) $70 प्रति बॅरल आणि WTI $65 च्या पुढे गेले होते. यामागे मध्य पूर्वेतील तणाव, विशेषतः इराण आणि महत्त्वाचे जलमार्ग जसे की हॉरमुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz), तसेच रशिया-युक्रेन युद्धाचे परिणाम हे प्रमुख कारण होते. इतिहासात अशा भू-राजकीय घटनांमुळे किमतीत मोठी वाढ झाली आहे. पण आता परिस्थिती वेगळी आहे. इंटरनॅशनल एनर्जी एजन्सी (IEA) नुसार, 2025 मध्ये जागतिक तेल साठा तब्बल 477 दशलक्ष बॅरलने वाढला, जो 2020 नंतरचा सर्वाधिक आहे. 2025 मध्ये दररोज सरासरी 2.7 दशलक्ष बॅरल आणि 2026 मध्ये 3.1 दशलक्ष बॅरल पुरवठा वाढण्याची शक्यता आहे. हा अतिरिक्त पुरवठा भू-राजकीय चिंतेला भारी पडत आहे.

तेलाच्या अतिरिक्त पुरवठ्यामागे अनेक कारणं आहेत. चीन आपल्या धोरणात्मक पेट्रोलियम साठ्यात (Strategic Petroleum Reserve) मोठी वाढ करत आहे. 2026 पर्यंत 169 दशलक्ष बॅरल अतिरिक्त साठा करण्याची त्यांची योजना आहे. युक्रेन युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर चीन आपल्या सुरक्षेसाठी हा साठा वाढवत आहे. याशिवाय, ओपेक-प्लस (OPEC+) देशांव्यतिरिक्त ब्राझील, गयाना आणि अर्जेंटिनासारखे देशही उत्पादनात वाढ करत आहेत. अमेरिकेचे उत्पादनही 2025 मध्ये 13.6 दशलक्ष बॅरल प्रति दिन या विक्रमी पातळीवर राहण्याची शक्यता आहे. दुसरीकडे, जागतिक मागणी वाढण्याचा वेग मंदावला आहे. IEA ने 2026 साठी तेलाची मागणी वाढ 850,000 बॅरल प्रति दिन इतकी कमी केली आहे, तर पुरवठा 2.4 दशलक्ष बॅरल वाढण्याची अपेक्षा आहे. यामुळे 3.7 दशलक्ष बॅरल अतिरिक्त पुरवठा निर्माण होण्याची शक्यता आहे. चीनमधील मागणी वाढ 2024 मध्ये 3% पेक्षा कमी झाली आहे. EIA च्या अंदाजानुसार, ब्रेंट क्रूडच्या किमती 2025 मध्ये सरासरी $69/बॅरल वरून 2026 मध्ये $58/बॅरल पर्यंत खाली येऊ शकतात, तर WTI $52/बॅरल पर्यंत घसरू शकते.

भू-राजकीय तणावामुळे किमती तात्पुरत्या वाढू शकतात, पण बाजारात अतिरिक्त पुरवठा हाच मुख्य घटक ठरेल असे संकेत मिळत आहेत. रशिया आणि इराणकडून येणारा लाखो बॅरल तेल (सुमारे 40 दशलक्ष बॅरल रशियाचे तेल समुद्रात अडकलेले) हे लॉजिस्टिक आव्हान असले तरी, त्यामुळे तातडीचा तुटवडा निर्माण झालेला नाही. रशियावरील निर्बंधांमुळे (sanctions) त्यांच्या तेल निर्यातीतून मिळणाऱ्या महसुलावर परिणाम झाला आहे. नवीन अमेरिकन आणि युरोपीय निर्बंधांमुळे रशियाचा तेल व्यापार आणखी मर्यादित होऊ शकतो आणि त्यांचे तेल 'शॅडो फ्लीट' (shadow fleet) द्वारे पाठवले जाऊ शकते. इराणच्या तेल निर्यातीतही मोठी घट झाली आहे, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणात तेल टँकरमध्ये पडून आहे. या तेलावर मोठी सूट (discount) दिली जात आहे. त्यामुळे हे सवलतीत विकले जाणारे बॅरल्स चीनसारख्या देशांमध्ये पोहोचत आहेत आणि ते जागतिक पुरवठ्यात भर घालत आहेत. भू-राजकीय तणाव कमी झाल्यास किंवा हे अतिरिक्त बॅरल्स बाजारात आल्यास किमतींवर मोठा दबाव येऊ शकतो.

प्रमुख ऊर्जा संस्थांच्या अंदाजानुसार, 2026 पर्यंत जागतिक तेल बाजार हा पुरेशा पुरवठ्याचा (well-supplied) राहील. EIA ला 2026 मध्ये दररोज सरासरी 3.1 दशलक्ष बॅरल अतिरिक्त साठा अपेक्षित आहे, ज्यामुळे किमती कमी होतील. ब्रेंट क्रूड $58/बॅरल आणि WTI $52/बॅरल पर्यंत खाली येण्याची शक्यता आहे. IEA चा अंदाजही 3.7 दशलक्ष बॅरल अतिरिक्त पुरवठ्याचा आहे. OPEC+ देश पुरवठा नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करत आहेत, पण ओपेक-प्लस बाहेरील देशांचे वाढते उत्पादन आणि चीनची धोरणात्मक साठ्याची मागणी यावर परिणाम करू शकते. भू-राजकीय घटनांमुळे किमतीत अल्पकालीन चढ-उतार शक्य असले तरी, अतिरिक्त पुरवठ्यामुळे किमतींवर एक 'सिलिंग' (ceiling) राहण्याची शक्यता आहे आणि बाजाराचे लक्ष पुन्हा मागणी व पुरवठ्याच्या संतुलनाकडे वळेल.