इराण संघर्षाचा मोठा फटका! तेलाचे भाव गगनाला भिडले, जागतिक बाजारात खळबळ

ऊर्जा पुरवठ्यावर परिणाम आणि बाजारातील प्रतिक्रिया

या जागतिक भू-राजकीय तणावामुळे (Geopolitical Tensions) कच्च्या तेलाच्या किमतीत 20% पेक्षा जास्त वाढ झाली आहे. ब्रेंट क्रूड (Brent Crude) $116.18 प्रति बॅरलवर पोहोचले आहे, तर वेस्ट टेक्सास इंटरमीडिएट (WTI) $116.11 च्या जवळ व्यवहार करत आहे. हे दर mid-2022 पासूनचे सर्वात मोठे वाढ दर्शवतात. या तेजीचे मुख्य कारण म्हणजे होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) बंद होणे, जी जगभरातील सुमारे 20% तेल व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. याव्यतिरिक्त, इराक आणि कुवेतसारख्या प्रमुख मध्य-पूर्व उत्पादक देशांनीही उत्पादन (Production Cuts) कमी केले आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनीतून दररोज सुमारे 20 दशलक्ष बॅरल तेल जाते, परंतु इराणने बंद केल्याने पर्यायी मार्ग फक्त 5-7 दशलक्ष बॅरल तेलाची वाहतूक करू शकतात. यामुळे इराकचे उत्पादन 70% ने घसरून 1.3 दशलक्ष बॅरल प्रति दिवस झाले आहे. कुवेतने आपल्या निर्यातीवर 'फोर्स मॅजेअर' (Force Majeure) घोषित केले आहे, तर यूएई (UAE) आणि कतारनेही (Qatar) एलएनजी (LNG) निर्यात थांबवली आहे.

आर्थिक विश्लेषणाची सखोल माहिती

या दरवाढीचा सर्वाधिक फटका आशियाई देशांना बसण्याची शक्यता आहे. आशियाई देश, जे मध्य-पूर्वेतून मोठ्या प्रमाणात तेलाची आयात करतात, त्यांच्या आयात बिलात (Import Bill) मोठी वाढ होईल. जपान आणि फिलिपिन्ससारखे देश 95% तेलासाठी आयातीवर अवलंबून आहेत. यामुळे थायलंड, दक्षिण कोरिया, जपान आणि फिलिपिन्ससारख्या देशांच्या अर्थव्यवस्थांवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. दक्षिण कोरियाचा शेअर बाजार (Kospi Index) आधीच 20% घसरला आहे. चीन, जगातील सर्वात मोठा तेल आयातदार देश, आपल्या उत्पादन क्षेत्रासाठी (Manufacturing Sector) वाढत्या खर्चाचा सामना करेल. युरोपमध्येही महागाई वाढण्याची चिन्हे आहेत, कारण तेथील देशही ऊर्जा आयातीवर अवलंबून आहेत. आफ्रिकेतील अनेक देश, जे आधीच आर्थिक अडचणीत आहेत, त्यांच्यावर ऊर्जेच्या वाढत्या दरांमुळे विदेशी चलनसाठ्यावर (Foreign Exchange Reserves) मोठा ताण येईल.

भविष्यातील धोके आणि अंदाज

या अस्थिरतेमुळे जागतिक अर्थव्यवस्था आणि महागाई नियंत्रणात आणण्यासाठी मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. गोल्डमन सॅक्स (Goldman Sachs) नुसार, होर्मुझ सामुद्रधुनीतील व्यत्यय कायम राहिल्यास तेलाच्या किमतीत $14 प्रति बॅरलचा रिस्क प्रीमियम (Risk Premium) वाढू शकतो आणि भाव $100 च्या पुढे राहू शकतात. डी.बी. (Deutsche Bank) ने अत्यंत वाईट परिस्थितीत (Worst-Case Scenario) तेलाचे भाव $200 प्रति बॅरलपर्यंत जाण्याचा अंदाज वर्तवला आहे. जी7 (G7) देशांचे अर्थमंत्री आपत्कालीन तेल साठ्याचा (Emergency Oil Reserves) वापर करण्यावर विचार करत आहेत, पण भविष्यात परिस्थिती अधिक बिकट होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.