भारताची सूर्यफूल तेल आयात ५१% घटली! जागतिक महागाई आणि पुरवठा अडथळ्यांचा फटका

किमतीतील वाढ आणि चलनातील अस्थिरता

जानेवारी २०२६ च्या तुलनेत फेब्रुवारी २०२६ मध्ये सूर्यफूल तेलाची आयात 51% ने घटून 1.45 लाख टन झाली. घरगुती तेल शुद्धीकरण कंपन्यांसाठी (Refiners) हा एक मोठा धक्का आहे. कच्च्या सूर्यफूल तेलाची सरासरी आयात किंमत मागील वर्षाच्या तुलनेत 17% नी वाढून $1,420 प्रति टन झाली आहे, जी आधी $1,216 होती. यासोबतच, भारतीय रुपयाचे अमेरिकन डॉलरसमोर मागील एका वर्षात 4.2% अवमूल्यन (Depreciation) झाल्याने डॉलर-आधारित तेल आयात अधिक महाग झाली आहे. जागतिक स्तरावरही, FAO Vegetable Oil Price Index फेब्रुवारी २०२६ मध्ये 3.3% नी वाढला, जो खाद्यतेलाच्या बाजारात वाढत्या किमती दर्शवतो.

पुरवठा साखळीतील गंभीर अडथळे

मध्यपूर्व (Middle East) आणि काळा समुद्र (Black Sea) प्रदेशातील संघर्षामुळे जागतिक पुरवठा साखळीवर प्रचंड दबाव आला आहे. यामुळे जहाजांचे मार्ग (Shipping Routes) विस्कळीत झाले असून मालवाहतूक खर्च (Freight Costs) वाढला आहे. लाल समुद्र (Red Sea) आणि सुएझ कालव्याजवळील (Suez Canal) तणावामुळे पुरवठ्याची उपलब्धता कमी झाली आहे. सामान्यतः, भारत आपल्या सूर्यफूल तेलाच्या 70-90% गरजांसाठी रशिया (Russia) आणि युक्रेनवर (Ukraine) अवलंबून आहे, त्यामुळे या प्रदेशांतील कोणत्याही व्यत्ययामुळे देशाला मोठा धोका आहे. या संघर्षांमुळे जहाजे उशिरा पोहोचण्याचा आणि लॉजिस्टिक खर्च वाढण्याचा धोका आहे. याचा परिणाम म्हणून, २०२५-२६ तेल वर्षाच्या पहिल्या चार महिन्यांत सूर्यफूल तेलाची आयात मागील वर्षातील 11.2 लाख टन च्या तुलनेत घटून 9.04 लाख टन झाली आहे.

नवीन पुरवठादार शोधण्याची लगबग

या अस्थिर पुरवठा स्रोतांवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी, भारत सक्रियपणे नवीन स्रोत शोधत आहे. सोयाबीन (Soybean) आणि सूर्यफूल तेलासाठी दीर्घकालीन करार (Long-term Contracts) करण्याकरिता अर्जेंटिना (Argentina), ब्राझील (Brazil), पॅराग्वे (Paraguay) आणि उरुग्वे (Uruguay) या Mercosur देशांशी चर्चा सुरू आहे. या धोरणात्मक बदलाचा उद्देश जागतिक अनिश्चिततेदरम्यान स्थिर पुरवठा साखळी तयार करणे आणि देशांतर्गत किमती स्थिर ठेवणे हा आहे. दरम्यान, चीनने २०२५-२०२६ कृषी वर्षाच्या पहिल्या सहामाहीत रशियाकडून भाजीपाला तेलाची (Vegetable Oil) खरेदी 16% नी वाढवली आहे, ज्यामुळे चीन रशियाचा मुख्य भाजीपाला तेल खरेदीदार बनला आहे.

व्यापक बाजार संदर्भ आणि जोखीम

सूर्यफूल तेलाची आयात कमी झाली असली तरी, फेब्रुवारी २०२६ मध्ये भारताची एकूण भाजीपाला तेलाची आयात 6% नी वाढून 53.24 लाख टन झाली. यात 8.47 लाख टन पाम तेल (Palm Oil) आणि 2.99 लाख टन सोयाबीन तेलाचा समावेश आहे. १ मार्च २०२६ पर्यंत, भारताकडील भाजीपाला तेलाचा साठा 18.72 लाख टन होता. जागतिक स्तरावर, खाद्यतेलाच्या बाजारात पुरवठा कमी आहे. भारत आपल्या गरजेच्या 55% पेक्षा जास्त खाद्यतेल आयातीवर अवलंबून आहे, ज्यामुळे किंमतीतील चढ-उतार आणि पुरवठ्यातील कमतरतेसाठी तो असुरक्षित बनतो. रशिया आणि युक्रेनसारख्या भू-राजकीय तणाव असलेल्या प्रदेशांवर पुरवठ्यासाठी अवलंबून राहणे हा एक मोठा धोका आहे. मध्यपूर्व आणि काळा समुद्रातील सध्याचे तणाव मालवाहतूक आणि विमा खर्च वाढवत आहेत, ज्यामुळे प्रति TEU $200-400 अतिरिक्त खर्च येत आहे. रुपयाचे कमकुवत होणे हा देखील आयातित वस्तूंसाठी एक सततचा चलन धोका आहे.

पुढील दिशा (Outlook)

भारतातील खाद्यतेलाच्या किमती २०२६ मध्ये उच्च राहण्याची शक्यता आहे, कदाचित वाढूही शकतात. याचे कारण म्हणजे देशाचे आयातीवरील अवलंबित्व आणि जागतिक मागणीतील अनिश्चितता. उच्च मालवाहतूक खर्च आणि भू-राजकीय धोके यांसारख्या पुरवठा आव्हानांमुळे खाद्यतेलाच्या किमती वाढलेल्या राहण्याची शक्यता आहे. Mercosur राष्ट्रांसारख्या नवीन पुरवठादारांशी भारताचे विविधीकरण किती यशस्वी होते, हे दीर्घकालीन किंमत स्थिरता मिळवण्यासाठी आणि पारंपरिक, अस्थिर स्रोतांवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरेल.