RBI चा मोठा डाव: परकीय चलनात घट, तरीही सोन्याचे साठे वाढवले!

RBI च्या परकीय चलन व्यवस्थापनात सोन्याला अधिक महत्त्व

रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) आता आपल्या परकीय चलन व्यवस्थापनात सोन्याला अधिक महत्त्व देत आहे. मार्च 2026 पर्यंत, परकीय चलन साठ्यामध्ये सोन्याचा वाटा 16.7% पर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. हे प्रमाण सहा महिन्यांपूर्वी 13.92% होते.

विशेष म्हणजे, हे घडत असताना RBI चे एकूण परकीय चलन साठे किंचित कमी होऊन $691.11 अब्ज डॉलर्सवर आले आहेत, जे मागील सहा महिन्यांत $700.09 अब्ज डॉलर्स होते. RBI आता आपल्या एकूण 880.52 मेट्रिक टन सोन्यापैकी 680.05 मेट्रिक टन सोन्याची साठवणूक देशातच करत आहे. दोन वर्षांपूर्वी मार्च 2024 मध्ये, भारताच्या सोन्याच्या साठ्यापैकी अर्ध्याहून कमी सोन्याची साठवणूक देशात होत होती. देशांतर्गत साठवणुकीत वाढ हा अधिक नियंत्रण आणि सुरक्षिततेसाठी उचललेले पाऊल आहे.

जागतिक आर्थिक अनिश्चितता, चलनातील अस्थिरता आणि भू-राजकीय धोक्यांपासून संरक्षण (hedge) करण्यासाठी सोने हा एक महत्त्वाचा 'सेफ हेवन' (safe haven) म्हणून उदयास येत आहे. RBI च्या अहवालानुसार, परकीय चलन साठ्यांच्या तुलनेत अस्थिर भांडवली प्रवाहाचे (volatile capital flows) प्रमाण डिसेंबर 2025 पर्यंत 69.1% पर्यंत वाढले आहे (मागील सहा महिन्यांपूर्वी 66.1% होते). तसेच, अल्प-मुदतीच्या कर्जाचे (short-term debt) साठ्यांशी असलेले प्रमाण 21.9% पर्यंत वाढले आहे (मागील सहा महिन्यांपूर्वी 19.7% होते). हे आकडे सोन्याच्या वाढत्या महत्त्वावर अधिक प्रकाश टाकतात.

जागतिक कल आणि संभाव्य धोके

भारत एकटाच नाही, तर चीन आणि रशियासारखे देश देखील आपल्या सोन्याच्या साठ्यात वाढ करत आहेत आणि अमेरिकन डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करत आहेत. परदेशात साठवलेले सोने देशात आणल्याने भारताला आपल्या राखीव निधीवर अधिक धोरणात्मक स्वातंत्र्य मिळते.

मात्र, सोन्याच्या साठ्यांवर जास्त अवलंबून राहण्याचे स्वतःचे धोके आहेत. जागतिक बाजारात सोन्याच्या किमतीतील चढ-उतारांचा थेट परिणाम या साठ्यांच्या मूल्यावर होऊ शकतो. देशात साठवणूक करणे सोयीचे असले तरी, भौतिक सुरक्षा आणि वाहतुकीचे धोके देखील वाढतात. एकंदरीत, जागतिक मध्यवर्ती बँका सोन्याला एक स्थिर मालमत्ता (stable asset) म्हणून प्राधान्य देत आहेत, आणि RBI ची ही चाल याच जागतिक ट्रेंडचा भाग आहे.