तेलाचे दर कडाडले, तरीही भारतात पेट्रोल-डिझेल स्थिर! सरकारची 'ही' खेळी कारणीभूत?

जागतिक तेलाचा भडका आणि भारताची चिंता

मध्य पूर्वेतील वाढत्या भू-राजकीय तणावामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाच्या दरात मोठी उसळी दिसून येत आहे. ब्रेंट क्रूड (Brent Crude) $80 प्रति बॅरलच्या जवळ पोहोचले आहे, तर अमेरिकन क्रूड फ्युचर्समध्ये 8.6% ची वाढ झाली आहे. या वाढीचे मुख्य कारण म्हणजे इराणवर अमेरिका आणि इस्रायलने केलेले हल्ले. यामुळे पुरवठा साखळी धोक्यात आली आहे, विशेषतः होर्मुझच्या सामुद्रधुनीसारख्या (Strait of Hormuz) महत्त्वाच्या मार्गावर याचा परिणाम दिसतोय. होर्मुझमार्गे दररोज 20 दशलक्ष बॅरल तेल प्रवास करते, जे जागतिक व्यापाराच्या सुमारे 27% आहे. या सर्व घडामोडी असूनही, भारताची तेल आयात (88% देशांतर्गत मागणी पूर्ण करण्यासाठी आयात केली जाते) पाहता, देशात पेट्रोल आणि डिझेलचे दर स्थिर राहण्याची अपेक्षा आहे.

OMCs ची 'शॉक ॲब्झॉर्बर' भूमिका

या किमतीतील स्थिरतेमागे सरकारची एक विशेष रणनीती आहे. सरकारी तेल विपणन कंपन्या (OMCs) - इंडियन ऑइल कॉर्पोरेशन (IOCL), भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड (BPCL) आणि हिंदुस्तान पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड (HPCL) - या चढ-उतारांना शोषून घेण्याचे काम करतात. या कंपन्यांना कमी दराच्या काळात फायदा होतो, तर दर वाढल्यास त्या तोटा सहन करतात. विशेष म्हणजे, आर्थिक वर्ष 2024 (FY24) मध्ये या कंपन्यांनी एकत्रितपणे सुमारे ₹81,000 कोटी इतका विक्रमी नफा (Net Profit) कमावला आहे. मात्र, एप्रिल 2022 पासून पेट्रोल-डिझेलचे दर स्थिर असल्याने, OMCs काहीवेळा तोटा सहन करत आहेत, तर काहीवेळा दरात घट झाल्यास त्याचा फायदा ग्राहकांना मिळालेला नाही.

होर्मुझची सामुद्रधुनी: एक गंभीर धोका

भारताची ऊर्जा सुरक्षा होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवरील अवलंबनामुळे धोक्यात आहे. इराणने या मार्गावर अडथळा निर्माण करण्याची धमकी दिली आहे. जगात समुद्रातून होणाऱ्या तेल व्यापाराचा एक मोठा भाग याच मार्गावरून जातो. जर या मार्गावर काही काळ अडथळा निर्माण झाला, तर केप ऑफ गुड होपसारख्या (Cape of Good Hope) पर्यायी मार्गांचा वापर करावा लागेल, ज्यामुळे वाहतूक खर्च आणि वेळ लक्षणीय वाढेल. या परिस्थितीत, आयात केलेल्या कच्च्या तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ होऊ शकते, ज्यामुळे देशाच्या व्यापारावर आणि महागाईवर (Inflation) परिणाम होऊ शकतो.

OMCs वरील आर्थिक ताण आणि भविष्यातील चित्र

जरी OMCs ने FY24 मध्ये विक्रमी नफा कमावला असला, तरी किमतीतील ही स्थिरता कंपन्यांवर आर्थिक ताण आणू शकते. IOCL चा P/E रेशो सुमारे 7.73, BPCL चा 6.80 आणि HPCL चा 6.07 आहे, जे हे दर्शवते की या कंपन्यांना स्थिर, लाभांश देणाऱ्या कंपन्या म्हणून पाहिले जाते, परंतु अचानक आलेल्या धक्क्यांना तोंड देण्याची त्यांची क्षमता मर्यादित असू शकते. रशियाकडून स्वस्त दरात तेल मिळत असले तरी, भू-राजकीय बदलांमुळे पुरवठ्यात व्यत्यय येऊ शकतो. जर मध्य पूर्वेतील तणाव आणखी वाढला, तर OMCs साठी किमतीतील हे चढ-उतार सहन करणे कठीण होईल आणि सरकारला ग्राहक किंमत स्थिर ठेवण्याच्या धोरणाचा पुनर्विचार करावा लागू शकतो. तरीही, जोपर्यंत तेलाच्या दरात 'असामान्यपणे मोठी वाढ' होत नाही, तोपर्यंत सरकार ग्राहकांना दिलासा देण्याचा प्रयत्न करेल.