Whalesbook
भारतातील गोल्ड मार्केटचे डिजिटायझेशन
भारतातील सोन्याची पारंपरिक गुंतवणूक पद्धत आता बदलत आहे. फिजिकल सोन्याऐवजी (physical gold) डिजिटल गोल्डमध्ये गुंतवणूक करण्याचे प्रमाण वाढत आहे. यामुळे गुंतवणूकदारांना सोन्यामध्ये गुंतवणूक करणे अधिक सोयीचे आणि पारदर्शक झाले आहे. NSE चे इलेक्ट्रॉनिक गोल्ड रिसिट्स (EGRs) आणि Dhan Gold Vault हे या बदलाचे नेतृत्व करत आहेत. मात्र, यांच्यातील नियामक (regulatory) रचना आणि गुंतवणूकदार संरक्षणाच्या (investor protection) नियमांमध्ये मोठा फरक आहे.
डिजिटल गोल्डमधील नियामक फरक
भारतातील डिजिटल गोल्ड मार्केट वेगाने वाढत आहे. येत्या FY 2026-2027 पर्यंत हे मार्केट ₹9,841 कोटींपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. UPI पेमेंटची सुलभता, सोन्याच्या वाढलेल्या किमती (ज्यांनी यावर्षी Nifty 50 लाही मागे टाकले आहे) आणि आर्थिक अस्थिरतेमुळे लोक पारंपारिक फायनान्सपासून सावध झाले आहेत, यामुळे या वाढीला चालना मिळत आहे. NSE चे EGRs आणि इतर अनेक डिजिटल गोल्ड उत्पादनांमध्ये एक महत्त्वाचा फरक आहे. EGRs हे SEBI द्वारे नियंत्रित केले जातात. ते मान्यताप्राप्त व्हॉल्ट्समध्ये (vaults) ठेवलेल्या फिजिकल सोन्याचे प्रतिनिधित्व करतात, डिमटेरियलाइज्ड (dematerialised) असतात आणि स्टॉक मार्केटप्रमाणे T+1 सेटलमेंटसह एक्सचेंजेसवर ट्रेड (trade) होतात. यामुळे गुंतवणूकदारांना शेअर बाजाराप्रमाणे संरक्षण मिळते. याउलट, अनेक डिजिटल गोल्ड पर्याय SEBI च्या नियमांखाली येत नाहीत, ज्यामुळे प्लॅटफॉर्म अयशस्वी झाल्यास मोठे काउंटरपार्टी रिस्क (counterparty risk) निर्माण होते. SEBI ने नोव्हेंबर 2025 मध्येच अशा अनियंत्रित उत्पादनांबद्दल गुंतवणूकदारांना सावध केले होते.
EGRs वि. Dhan Vault: सखोल तुलना
NSE EGRs हे एक्सचेंज-लिस्टेड सिक्युरिटीज (exchange-listed securities) म्हणून डिझाइन केलेले आहेत. प्रत्येक EGR फिजिकल सोन्याद्वारे समर्थित आहे आणि ते फिजिकल बार किंवा नाण्यांमध्ये रूपांतरित केले जाऊ शकते. ते एक्सचेंजेसवर ट्रेड होतात, ज्यामुळे योग्य किंमत आणि लिक्विडिटी (liquidity) मिळते. मात्र, सध्या EGRs चे ट्रेडिंग व्हॉल्यूम कमी असल्याने बिड-आस्क स्प्रेड (bid-ask spreads) जास्त असू शकतात. Dhan Gold Vault मध्ये, वापरकर्ते MCX बुलियन फ्युचर्स कॉन्ट्रॅक्ट्सद्वारे (MCX bullion futures contracts) फिजिकल गोल्ड युनिट्स खरेदी करू शकतात, ज्याचे सोने एक्सचेंज-रेग्युलेटेड व्हॉल्ट्समध्ये (exchange-regulated vaults) साठवले जाते. मालकी COMRIS खात्याद्वारे (COMRIS account) ट्रॅक केली जाते. Dhan गोल्ड इन्फ्रास्ट्रक्चरमध्ये MCX सारख्या SEBI-रेग्युलेटेड संस्थांचा वापर करत असले तरी, त्यांच्या थेट डिजिटल गोल्ड उत्पादनाला नियामक लक्ष मिळाले आहे. SEBI ने पूर्वी ब्रोकर्सना (brokers) आणि RIAs ना अनियंत्रित डिजिटल गोल्ड विकण्यास मनाई केली होती. Dhan च्या प्लॅटफॉर्ममध्ये काही सेवांच्या बाबतीत नियमनाअभावी (lack of regulation) सुधारणा आवश्यक असल्याचे दिसून आले आहे. Dhan Vault मधून EGRs मध्ये सोने रूपांतरित करणे विशिष्ट प्रक्रियेद्वारे शक्य आहे.
अनियंत्रित डिजिटल गोल्डचे धोके
Dhan सारख्या डिजिटल गोल्ड प्लॅटफॉर्मद्वारे मिळणारी सोयीस्करता (convenience) विचारात घेताना, महत्त्वपूर्ण धोक्यांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. अनेक डिजिटल गोल्ड उत्पादनांमध्ये SEBI चे व्यापक नियमन नसते, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांना कोणतीही कायदेशीर सुरक्षा (statutory safety net) मिळत नाही आणि प्लॅटफॉर्म अयशस्वी झाल्यास ते धोक्यात येऊ शकतात. हा नियामक अस्पष्टतेचा (regulatory ambiguity) मुद्दा SEBI-रेग्युलेटेड EGRs किंवा गोल्ड ईटीएफ (Gold ETFs) पेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे. EGRs रेग्युलेटेड असले तरी, सुरुवातीच्या टप्प्यात त्यांची लिक्विडिटी कमी आणि स्प्रेड जास्त असल्याने व्यवहार खर्च वाढू शकतो. Dhan च्या मॉडेलमध्ये वार्षिक प्लॅटफॉर्म फी (platform fees) आणि ब्रोकरेजचा समावेश आहे. जरी ते एक्सचेंज इन्फ्रास्ट्रक्चरचा वापर करत असले तरी, स्वतंत्र डिजिटल गोल्डमध्ये गुंतवणूक करण्यापूर्वी सखोल माहिती घेणे आवश्यक आहे. शिवाय, चलनाचे अवमूल्यन (currency depreciation) सोन्याच्या किमती वाढवत असले तरी, ते मूळ मालमत्तेच्या कामगिरीवर परिणाम करू शकते. अमेरिकन डॉलरच्या तुलनेत भारतीय रुपयाची अस्थिरता (volatility) घरगुती सोन्याच्या किमतीत वाढ करू शकते, जरी जागतिक किमती स्थिर असल्या तरी.
रेग्युलेटेड गोल्ड गुंतवणुकीचा उदय
विश्लेषकांच्या मते, पारदर्शक आणि लिक्विड गोल्ड गुंतवणुकीच्या पर्यायांना वाढती पसंती मिळेल. गोल्ड ईटीएफ (Gold ETFs) SEBI च्या नियमांचे पालन करतात, त्यांची लिक्विडिटी जास्त असते आणि मेकिंग चार्जेस (making charges) व स्टोरेज फी (storage fees) टाळून ते कमी खर्चात उपलब्ध होतात. मार्च 2026 पर्यंत त्यांचे असेट्स अंडर मॅनेजमेंट (Assets Under Management) ₹1.7 लाख कोटींपर्यंत वाढले आहे. गोल्ड ईटीएफ साधारणपणे 99.5% शुद्ध सोन्याचा एक ग्रॅम दर्शवतात आणि एक्सचेंजेसवर ट्रेड होतात. यामुळे त्यांना फिजिकल गोल्ड आणि नवीन EGR उत्पादनांपेक्षा अधिक फायदे मिळतात, विशेषतः लिक्विडिटी आणि कमी एक्सपेंस रेशो (expense ratios) च्या बाबतीत. EGRs थेट फिजिकल सोन्यामध्ये रूपांतरित करण्याची सुविधा देतात आणि SEBI द्वारे नियंत्रित आहेत, परंतु त्यांची बाजारातील पोहोच आणि लिक्विडिटी अजूनही विकसित होत आहे. नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज (NSE) चे मार्केट कॅप (market cap) मे 2026 पर्यंत ₹5,17,275.00 कोटी होते, ज्याचा P/E रेशो 42.45 होता. या ट्रेंडमुळे मार्केट ईटीएफ आणि EGRs सारख्या रेग्युलेटेड, लिक्विड आणि पारदर्शक उत्पादनांकडे झुकत असल्याचे दिसून येते, जे त्यांना कमी रेग्युलेटेड डिजिटल गोल्ड योजनांपेक्षा वेगळे ठरवते.