भारतीय ईटीएफमध्ये मोठी घसरण! चांदीला सर्वाधिक फटका, फेडरल रिझर्व्हच्या भूमिकेमुळे बाजारात खळबळ

गुरुवारी, ५ फेब्रुवारी २०२६ रोजी, भारतीय मौल्यवान धातूंच्या ईटीएफमधील (ETF) नुकत्याच झालेल्या सुधारणेची क्षणभंगुरता (fragility of recent gains) स्पष्टपणे दिसून आली, कारण सिल्व्हर आणि गोल्ड दोन्ही ईटीएफमध्ये लक्षणीय घसरण नोंदवली गेली. अमेरिकेच्या मौद्रिक धोरणांबद्दलचे (monetary policy) सततचे कयास आणि भू-राजकीय तणाव (geopolitical tensions) यांमुळे या सुरक्षित मालमत्तांमध्ये (safe-haven assets) ऐतिहासिकदृष्ट्या अस्थिरता वाढली आहे.

दिवसभरातील विक्रीच्या दबावाचा (selling pressure) सर्वाधिक फटका सिल्व्हर ईटीएफला बसला. Axis Silver ETF आणि Kotak Silver ETF सारखे फंड अंदाजे १६% ते २०% कोसळले. HDFC Silver ETF, Nippon India Silver ETF आणि SBI Silver ETF यांमध्ये सुमारे १५% घट झाली. गोल्ड ईटीएफवरही परिणाम झाला, मात्र त्यांची घसरण कमी तीव्र होती, जी Aditya Birla Sun Life, Axis, Tata, Nippon India आणि DSP यांच्या उत्पादनांमध्ये ४.५% ते ६% दरम्यान होती.

ही व्यापक घसरण कमोडिटी एक्सचेंज (MCX) वरील मौल्यवान धातूंच्या किमतीतील तीव्र घसरणीला समांतर होती. मार्च डिलिव्हरीसाठी असलेल्या गोल्ड फ्युचर्समध्ये (Gold Futures) सुमारे १.५८% घसरण होऊन किंमत अंदाजे ₹१,४८,४५५ प्रति १० ग्रॅम झाली, तर मार्च सिल्व्हर करारांमध्ये **९%**ची मोठी घसरण होऊन किंमत ₹२,४४,६५४ प्रति किलोग्राम झाली. गेल्या आठवड्यात सिल्व्हर आणि गोल्ड स्पॉट किमतीत अनुक्रमे ३२% आणि १३% ची मोठी घसरण झाल्यानंतर झालेल्या या घसरणीने ईटीएफमधील दोन दिवसांची रिकव्हरी (recovery) संपुष्टात आणली.

विश्लेषकांच्या मते, अमेरिकेच्या फेडरल रिझर्व्हच्या (Federal Reserve) संभाव्य धोरणात्मक बदलांबद्दलची (policy shifts) अनिश्चितता हे या ताज्या दबावाचे मुख्य कारण आहे. गेल्या आठवड्यात, अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी केविन वॉर्श (Kevin Warsh) यांना फेडरल रिझर्व्हचे नेतृत्व करण्यासाठी नामांकित करण्याची घोषणा केली होती, ज्यामुळे बाजारात अधिक कडक (tighter) मौद्रिक धोरणाची शक्यता वाढली. या अपेक्षेमुळे अमेरिकन डॉलर (US Dollar) मजबूत होतो, ज्यामुळे सोने आणि चांदीसारख्या डॉलर-डिनॉमिनेटेड (dollar-denominated) कमोडिटीज कमी आकर्षक ठरतात.

जागतिक स्तरावर, गोल्ड ईटीएफमध्ये सुमारे १% आणि सिल्व्हर ईटीएफमध्ये सुमारे ४% घट झाली, तरीही भारतीय सिल्व्हर ईटीएफमधील जास्त तीव्र घसरण देशांतर्गत बाजारातील अधिक जोरदार प्रतिक्रियेकडे (pronounced reaction) निर्देश करते. सिल्व्हरमधील ही वाढलेली अस्थिरता (volatility) नवीन नाही; सिल्व्हर त्याच्या दुहेरी भूमिकेमुळे (dual role) - मौल्यवान धातू आणि औद्योगिक कमोडिटी (industrial commodity) - सोन्यापेक्षा साधारणपणे तीन पट अधिक अस्थिर असतो. त्यामुळे, आर्थिक चक्रातील बदलांना (economic cycle shifts) आणि सट्टा व्यापाराला (speculative trading) तो अधिक संवेदनशील असतो. सोन्याच्या तुलनेत सिल्व्हर बाजारातील ट्रेडिंग व्हॉल्यूम (trading volume) कमी असल्याने किमतीतील हालचाली अधिक तीव्र होतात.

ऐतिहासिकदृष्ट्या, फेडरल रिझर्व्हच्या (Fed) नियुक्त्यांभोवती फिरणारे सट्टेबाजीचे (speculation) अंदाज मौल्यवान धातूंवर लक्षणीय परिणाम करतात. फेब्रुवारी २०२६ च्या सुरुवातीच्या काळात बाजारात मोठी अस्थिरता दिसून आली आहे. झेरोधाचे (Zerodha) संस्थापक नितिन कामत (Nithin Kamath) यांनी नमूद केले आहे की, असे बाजारातील चढ-उतार 'दुर्मिळ' आणि 'हिंसक' (violent) असतात, ज्यामुळे व्यापाऱ्यांना मोठे नुकसान होऊ शकते. या प्रकारची अस्थिरता कोविड-१९ महामारीदरम्यान (Covid-19 pandemic) कच्च्या तेलाच्या नकारात्मक किमतींशी (negative crude oil prices) तुलना करता येते [cite: original news].

पुढील वर्षासाठी (२०२६) मौल्यवान धातूंच्या ईटीएफबद्दल (ETF) विश्लेषकांचे मत संमिश्र आहे. महागाई (inflation) विरुद्ध एक हेज (hedge) म्हणून सोन्याची दीर्घकालीन मागणी कायम असली तरी, औद्योगिक मागणीतील संभाव्य घट आणि सिल्व्हरची अंगभूत अस्थिरता यामुळे सावधगिरी बाळगण्यात येत आहे. फेब्रुवारी २०२६ च्या सुरुवातीला भारतीय रुपयाचे (Indian Rupee) अमेरिकन डॉलरच्या तुलनेत झालेले किरकोळ अवमूल्यन (depreciation) सामान्यतः सोन्याच्या किमतींना आधार देते, परंतु सध्या हे घटक मौल्यवान धातूंच्या व्यापक विक्रीच्या दबावापुढे (sell-off) फिके पडले आहेत. जागतिक महागाई, जरी नियंत्रणात येत असली तरी, मौल्यवान धातूंना हेज म्हणून आधार देणारा एक सातत्यपूर्ण घटक आहे.

विश्लेषकांच्या अलीकडील मतांनुसार, सोन्याच्या मागणीला आधार देणारे संरचनात्मक घटक (structural forces) जसे की सेंट्रल बँक खरेदी (central bank purchases) आणि विविधीकरण धोरणे (diversification strategies) कायम आहेत, परंतु सट्टा (speculative) ओव्हरलेमुळे (overlay) अल्पकालीन किमतीत मोठी विकृती (distortions) येऊ शकते. सिल्व्हरसाठी, औद्योगिक मागणी आणि धोरणात्मक बदल यामुळे होणाऱ्या वाढीव अस्थिरतेचा धोका यांचा समतोल साधत, या परिस्थितीचे विश्लेषण अधिक गुंतागुंतीचे आहे. गुंतवणूकदारांना त्यांच्या पोर्टफोलिओ वाटपात (portfolio allocation) सिल्व्हर ईटीएफच्या उच्च जोखीम प्रोफाइलचा (higher risk profile) विचार करण्याचा सल्ला दिला जातो, विशेषतः जेव्हा मौद्रिक धोरणाबद्दल (monetary policy) अनिश्चिततेचा काळ असतो.