सोनं-चांदी बाजारात हाहाकार! अस्थिरतेने तोडला विश्वास, मागणी गायब; व्यवसाय ठप्प

विश्वासार्हतेवर चालणारी भारतीय बुलियन पुरवठा साखळी (Supply Chain) सध्या पूर्णपणे कोलमडली आहे. सोन्या आणि चांदीच्या भावांमधील अनपेक्षित आणि तीव्र चढ-उतारामुळे (Volatility) बाजारातील व्यवहार पूर्णपणे विस्कळीत झाले आहेत. एकेकाळी जिथे विश्वासावर आणि उधारीवर व्यवहार चालायचे, तिथे आता पैसे मिळण्यास मोठा विलंब होत आहे आणि अनेक कंपन्या दिवाळखोरीच्या मार्गावर आहेत. अनेक घाऊक विक्रेत्यांनी नवीन ऑर्डर देणे पूर्णपणे थांबवले आहे.

राजकोट, जे एकेकाळी आशियातील चांदीचे सर्वात मोठे ट्रेडिंग हब होते, तेथे आता ही गंभीर परिस्थिती पाहायला मिळत आहे. जे व्यापारी पूर्वी महिन्याला 25-30 टन चांदीची उलाढाल करायचे, ते आता केवळ 1 टन माल विकण्यासाठी धडपडत आहेत. याचा थेट परिणाम म्हणून सुमारे 1.5 लाख कामगारांना कामावरून काढून टाकण्यात आले आहे. राजकोटमधील 44 ट्रेडिंग कंपन्या तब्बल ₹3,500 कोटींच्या थकबाकीमुळे दिवाळखोरीच्या गर्तेत सापडल्या आहेत. बाजारात एका दिवसात ₹30,000 ची वाढ होणे आता सामान्य झाले आहे, ज्यामुळे पूर्वीचे पेमेंटचे व्यवहार आता मोठे आर्थिक ओझे बनले आहेत.

सुरुवातीला, 2025 पर्यंत चांदीच्या भावात झालेली सुमारे 160% ची मोठी वाढ ही AI, सौर ऊर्जा आणि इलेक्ट्रिक वाहने (EVs) यांसारख्या वेगाने वाढणाऱ्या उद्योगांकडून असलेली मजबूत औद्योगिक मागणी हे यामागील मुख्य कारण होते. या मागणीसोबतच, चीनने घातलेले निर्बंध आणि अमेरिकेने चांदीला 'क्रिटिकल मिनरल' (Critical Mineral) घोषित करणे, यांसारख्या जागतिक घडामोडींमुळे बाजारात प्रचंड अस्थिरता निर्माण झाली आहे. या अनिश्चिततेचा सामना करण्यासाठी देशांतर्गत व्यापारी आणि उत्पादक तयार नाहीत. अमेरिकेने चांदीला क्रिटिकल मिनरल म्हणून घोषित केल्याने त्याचे सामरिक महत्त्व अधोरेखित झाले आहे, जे त्याच्या पारंपारिक भूमिकेपेक्षा वेगळे आहे. यामुळे चांदीच्या भावातील चढ-उतार अधिकच तीव्र झाले आहेत. दुसरीकडे, चीनने 1 जानेवारी 2026 पासून चांदीच्या निर्यातीसाठी परवाना प्रणाली लागू केली आहे, ज्यामुळे जागतिक पुरवठा आणखी घट्ट होण्याची आणि किमतींवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.

भारतात सोन्या-चांदीला नेहमीच आर्थिक स्थैर्याचे प्रतीक मानले जात होते, मात्र आता ते अनिश्चिततेचे मोठे स्रोत बनले आहेत. 2026 च्या सुरुवातीला, सततच्या तेजीनंतर ₹4 लाख प्रति किलो पर्यंत पोहोचलेल्या चांदीच्या भावात दररोज ₹15,000 पर्यंत अस्थिरता दिसून आली, जी पूर्वीच्या ₹4,000-5,000 च्या साप्ताहिक चढ-उतारांपेक्षा खूप वेगळी आहे. 9 फेब्रुवारी 2026 पर्यंत भाव ₹2.61 लाख प्रति किलो पर्यंत खाली आले असले तरी, बाजारातील अस्थिरता अजूनही कायम आहे. या अस्थिरतेमुळे मागणीच्या पद्धतीत मोठा बदल झाला आहे. गुंतवणुकीसाठीची मागणी वाढली आहे, पण दागिन्यांसाठीची मागणी मात्र घटली आहे. 2025 मध्ये भारतात सोन्याच्या गुंतवणुकीच्या मागणीत मूल्यानुसार लक्षणीय वाढ झाली, तरी दागिन्यांची एकूण खरेदी कमी झाली. याचा अर्थ, परवडणाऱ्या नसलेल्या किमतींमुळे लोक गुंतवणुकीला प्राधान्य देत आहेत. जागतिक स्तरावर, 9 फेब्रुवारी 2026 पर्यंत सोन्याचे भाव सुमारे $5,034 प्रति औंस आणि चांदीचे भाव सुमारे $81 प्रति औंस आहेत. सौर ऊर्जा, EVs आणि डेटा सेंटर्सकडून असलेली औद्योगिक मागणी चांदीला दीर्घकाळ आधार देईल असा अंदाज असला तरी, सध्याची बाजारपेठेतील परिस्थिती उत्पादक आणि ग्राहक दोघांसाठीही आव्हानात्मक आहे. भारतीय मौल्यवान धातू बाजारात भविष्यात मोठी वाढ अपेक्षित आहे, विशेषतः चांदी हा सर्वात वेगाने वाढणारा विभाग असेल, परंतु सध्याच्या टोकाच्या अस्थिरतेमुळे या वाढीला मोठा अडथळा निर्माण झाला आहे.

सध्याच्या बाजारातील गोंधळामुळे भारतीय बुलियन उद्योगातील अंतर्गत कमकुवतपणा उघड झाला आहे. विशेषतः लहान आणि मध्यम उद्योगांसाठी असलेला विस्तारित क्रेडिट आणि विश्वासावर आधारित पारंपरिक व्यवहार, टोकाच्या भावातील चढ-उतारांमुळे अत्यंत नाजूक ठरला आहे. यामुळे गंभीर रोखतेचा (Liquidity) तुटवडा निर्माण झाला आहे. नितीन पटेलसारखे सामान्य व्यापारी वाजवी दरात चांदी विकायलाही धडपडत आहेत. कच्च्या मालाची वाढती किंमत आणि किमतीतील वेगाने झालेल्या घसरणीमुळे असलेल्या जुन्या इन्व्हेंटरीवरील मोठे नुकसान, यामुळे इन्व्हेंटरी मॅनेजमेंट आता सट्टेबाजीसारखे झाले आहे. जागतिक घटक आणि चीनचे निर्यात नियंत्रण यामुळे फिजिकल आणि पेपर किमतींमधील तफावत वाढली आहे, ज्यामुळे बाजारात अधिक अपारदर्शकता आली आहे. किमती कमी होऊनही ग्राहक दागिने खरेदी करू शकत नाहीत, हे दर्शवते की खरेदीची क्षमता (Affordability) fundamental बदलली आहे. यामुळे दागिन्यांच्या मागणीत दीर्घकाळ घट होण्याची शक्यता आहे. अमेरिकेचे ट्रेझरी सेक्रेटरी बेस्सेंट यांनी नमूद केलेला 'सट्टा' (Speculative blow-off), ज्यामध्ये चिनी व्यापाऱ्यांचाही सहभाग आहे, तो बाजाराला मूलभूत मूल्यांपासून दूर घेऊन गेला आहे, ज्यामुळे पुढील घसरणीचा धोका वाढला आहे.

विश्लेषकांच्या मते, औद्योगिक मागणी आणि सट्टेबाजी यांच्यातील संघर्षाने चांदीतील अस्थिरता कायम राहण्याची शक्यता आहे, तर सोन्याला सुरक्षित गुंतवणुकीचा पर्याय (Safe-haven) म्हणून आणि मध्यवर्ती बँकांच्या खरेदीमुळे आधार मिळू शकतो. तथापि, भारतीय मौल्यवान धातूंच्या व्यापाराचे तात्काळ भविष्य हे बाजारात स्थिरता परत येण्यावर अवलंबून आहे. जर किमतींचे वातावरण स्थिर झाले नाही, तर पुरवठा साखळी, रोजगार आणि ग्राहक विश्वासाला झालेली संरचनात्मक हानी दीर्घकाळ टिकून राहू शकते. गुंतवणूकदार आणि व्यापारी आता किमतींच्या दिशेऐवजी, अत्यंत आणि अनपेक्षित चढ-उतारांसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या या बाजारात स्थिरता परत कधी येईल, याकडे लक्ष ठेवून आहेत.