ऊर्जा बाजारात भूकंपाची शक्यता: होर्मुझची कोंडी, कच्च्या तेलाच्या किमती $83 पार, आशियासाठी LNG महाग!

होर्मुझची कोंडी: ऊर्जा बाजारात खळबळ

पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारात (Energy Markets) मोठी घबराट पसरली आहे. होर्मुझ सामुद्रधुनी, जी जगातील एक प्रमुख जलमार्ग आहे, ती आता जवळजवळ बंद झाली आहे. 5 मार्च 2026 रोजी ब्रेंट क्रूड ऑईलचे (Brent Crude Oil) फ्युचर्स $83.86 प्रति बॅरलवर पोहोचले, जे एका दिवसात 3.02% आणि गेल्या महिन्यात 23.23% ने वाढले आहे. या वाढीमागे दररोज सुमारे 2 कोटी बॅरल तेल आणि जागतिक लिक्विफाइड नॅचरल गॅस (LNG) च्या 19% पुरवठ्याला असलेला धोका कारणीभूत आहे. गोल्डमन सॅक्सने (Goldman Sachs) आधीच भू-राजकीय तणावामुळे तेलाच्या किमतीत $18 प्रति बॅरलची जोखीम (Risk Premium) गृहीत धरली होती. विमा कंपन्यांनी कव्हरेज (Coverage) काढून घेतल्यामुळे आणि व्यावसायिक कंपन्यांनी वाहतूक थांबवल्यामुळे ही 'डी फॅक्टो' (De facto) बंदी आली आहे. यामुळे युरोपियन नॅचरल गॅसच्या किमतीतही मोठी वाढ झाली असून, TTF फ्युचर्स €53.38/MWh वर पोहोचले, जे 7.28% ने जास्त आहे. अमेरिकन नॅचरल गॅसच्या किमतीही $2.97/MMBtu पर्यंत वाढल्या आहेत.

आशियाची ऊर्जा सुरक्षा धोक्यात

या पुरवठा धक्क्याचा (Supply Shock) सर्वात मोठा फटका आशियाई ऊर्जा आयातदारांना बसत आहे. चीन, भारत, जपान आणि दक्षिण कोरिया हे होर्मुझमार्गे होणाऱ्या तेल आणि LNG च्या मोठ्या प्रमाणात वाहतुकीवर अवलंबून आहेत. विशेषतः दक्षिण कोरिया आणि तैवान, जे वीज उत्पादनासाठी नॅचरल गॅसवर जास्त अवलंबून आहेत आणि त्यांची आयात पूर्णपणे या मार्गावर आधारित आहे, ते जास्त जोखमीवर आहेत. भारताने महागडे LNG कार्गो (Cargoes) घेण्याऐवजी उद्योगांसाठी अल्पकालीन पुरवठा कपात (Supply Cuts) करण्याचा निर्णय घेतला आहे. भारतीय खत उत्पादक कंपन्या LNG पुरवठा विस्कळीत झाल्यामुळे त्यांचे कामकाज कमी करत आहेत. जगातील सर्वात मोठी LNG निर्यात सुविधा असलेला कतारचा रास लॅफन प्लांट (Ras Laffan Plant) बंद पडल्याने आशियासाठी ही परिस्थिती आणखी बिकट झाली आहे, कारण येथील उत्पादनाचा मोठा भाग आशियात जातो. काही LNG टँकर्स (Tankers) आशियाकडे वळवले जात असले तरी, अनेक खरेदीदारांसाठी या किमती आवाक्याबाहेर आहेत.

जागतिक साठ्यांची चाचणी

2025 मध्ये जागतिक तेल साठ्यात (Oil Inventories) 47.7 कोटी बॅरलची मोठी वाढ झाली होती. मात्र, होर्मुझमधील दीर्घकालीन व्यत्यय (Disruption) सहन करण्याची त्यांची क्षमता संशयास्पद आहे. सौदी अरेबिया आणि UAE कडे पर्यायी पाईपलाईन क्षमता (Pipeline Capacities) आहे, ज्यातून सुमारे 35 लाख ते 55 लाख बॅरल प्रति दिन तेल पुरवठा होऊ शकतो, जो होर्मुझ मार्गाला बायपास करू शकतो. मात्र, ही क्षमता नेहमीच्या वाहतुकीच्या तुलनेत कमी आहे आणि लाल समुद्रातील (Red Sea) धोक्यांसारख्या लॉजिस्टिक (Logistical) अडचणींनाही सामोरे जावे लागत आहे. OPEC+ ने एप्रिल 2026 मध्ये उत्पादन 2,06,000 बॅरल प्रति दिन वाढवण्याचे मान्य केले आहे. परंतु, विश्लेषकांच्या मते, हा किरकोळ बदल बाजाराला शांत करण्यासाठी पुरेसा नाही, कारण सध्या किमतींवर आखाती प्रदेशातील घडामोडींचा जास्त प्रभाव आहे, उत्पादनापेक्षा.

दीर्घकालीन धोके आणि महागाईची चिंता

केवळ किमतीत झालेली वाढ हाच एकमेव धोका नाही. होर्मुझ सामुद्रधुनीचे दीर्घकाळ बंद राहणे जागतिक स्तरावर महागाई (Inflation) वाढवू शकते. यामुळे मध्यवर्ती बँकांना (Central Banks) व्याजदर (Interest Rates) आणि आर्थिक वाढ (Economic Growth) नियंत्रित करणे अधिक कठीण होईल. तेलाच्या तुलनेत, नैसर्गिक वायूसाठी (Natural Gas) मोठे स्ट्रॅटेजिक स्टोरेज (Strategic Stockpiles) उपलब्ध नाहीत. युरोपियन स्टोरेज सुविधा सध्या 30% क्षमतेपेक्षा कमी आहेत. यामुळे बाजारपेठ धक्क्यांना (Shocks) अधिक संवेदनशील बनते आणि 2022 च्या ऊर्जा संकटासारखी (Energy Crisis) तीव्र दरवाढ पुन्हा अनुभवता येऊ शकते, जर व्यत्यय कायम राहिला. भू-राजकीय तणावामुळे कच्च्या तेलाच्या प्रादेशिक किमतींमध्ये आधीच मोठे बदल झाले आहेत. विमा कंपन्यांनी कव्हरेज बंद केल्यामुळे वाहतूक करणे आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य राहिलेले नाही. ही 'डी फॅक्टो' बंदी काही आठवडे किंवा महिनेही टिकू शकते, भलेही OPEC+ ची क्षमता असो, परंतु होर्मुझ बंद राहिल्यास ते बाजारात पोहोचू शकणार नाही.

विश्लेषकांचे अंदाज काय सांगतात?

विश्लेषकांचे मत विभागलेले आहे. वुड मॅकेन्झी (Wood Mackenzie) च्या मते, जर टँकरची (Tanker) वाहतूक लवकर पूर्ववत झाली नाही, तर तेलाच्या किमती $100 प्रति बॅरलच्या पुढे जाऊ शकतात. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सी (IEA) चा अंदाज आहे की 2026 मध्ये जागतिक तेल पुरवठा 24 लाख बॅरल प्रति दिन वाढेल, परंतु वाढत्या किमती आणि आर्थिक अनिश्चिततेमुळे मागणी वाढीचा अंदाज 8.5 लाख बॅरल प्रति दिन पर्यंत कमी केला आहे. जे.पी. मॉर्गन (J.P. Morgan) ला वाटते की 2026 मध्ये ब्रेंट क्रूड सरासरी $60/bbl च्या आसपास राहील, कारण जागतिक मागणी कमी आहे. मात्र, जर पायाभूत सुविधांवर (Infrastructure) लष्करी हल्ला झाला, तर किमती वाढू शकतात. मॉर्गन स्टॅनले (Morgan Stanley) च्या मते, 2026 मध्ये युरोपसाठी ऊर्जा सुरक्षा (Energy Security) हा एक महत्त्वाचा विषय राहील आणि यातून काही युटिलिटी स्टॉक्सना (Utility Stocks) फायदा होऊ शकतो. सध्या बाजारातील कल संघर्षाच्या कालावधीवर केंद्रित आहे. ट्रेडर (Traders) एका मोठ्या संकटाऐवजी व्यत्यय (Disruption) होण्याची शक्यता अधिक गृहीत धरत आहेत, तरीही दीर्घकालीन महागाईचा दबाव ही एक मोठी चिंता आहे.