होर्मुझची नाकेबंदी चिंतेत! जागतिक तेल पुरवठ्यावर गंभीर संकट, किमती भडकणार?

जागतिक बाजारात तेलाच्या किमतीत मोठी उसळी!

मध्यपूर्वेतील तणाव वाढल्याने तेलाच्या वायदा बाजारात (futures market) मोठी हालचाल दिसून येत आहे. ब्रेंट क्रूड (Brent crude) फ्युचर्समध्ये तब्बल 12% ची वाढ झाली आहे, तर WTI क्रूड $75 प्रति बॅरलच्या वर गेले आहे. यामागे होर्मुझ सामुद्रधुनी हा एक महत्त्वाचा मार्ग बंद होण्याची भीती कारणीभूत आहे. दररोज जगातल्या सुमारे 20% ते 25% तेल आणि LNG ची वाहतूक या सामुद्रधुनीतून होते. सध्या ब्रेंट क्रूड साधारण $77.22 प्रति बॅरल आणि WTI $69.94 प्रति बॅरलच्या आसपास व्यवहार करत आहे, पण भविष्यात ही दरवाढ थांबण्याची शक्यता कमी आहे.

पुरेशा पर्यायी व्यवस्था नाहीत!

होर्मुझ सामुद्रधुनीवर अवलंबून असतानाही, पुरवठ्यातील अडथळा टाळण्यासाठी सध्याची व्यवस्था पुरेशी नाही. JPMorgan च्या अंदाजानुसार, आखाती देशांकडे साधारण 343 दशलक्ष बॅरल्स (million barrels) कच्च्या तेलाचा साठा आहे, जो केवळ 22 दिवसांच्या संभाव्य उत्पादनासाठी पुरेसा आहे. याशिवाय, सुमारे 60 रिकाम्या टँकर्सची व्यवस्था आहे, जी आणखी 3 ते 4 दिवसांसाठी मदत करू शकेल. सौदी अरेबिया आणि UAE सारख्या मोठ्या उत्पादकांकडे पाईपलाईनसारखे पर्याय असले तरी, त्यांची एकत्रित क्षमता मर्यादित आहे. सौदी अरेबियाची 'ईस्ट-वेस्ट' पाईपलाईन दिवसाला 5 दशलक्ष बॅरल रेड सीपर्यंत पोहोचवू शकते, ज्याची क्षमता 7 दशलक्ष bpd पर्यंत वाढवण्याची चर्चा आहे, पण त्यासाठी खूप वेळ लागेल. UAE ची फुजैराह पाईपलाईन दररोज 1.5 ते 1.8 दशलक्ष bpd अतिरिक्त पुरवठा करू शकते. तरीही, या पर्यायांचा पूर्ण वापर करूनही, मोठ्या प्रमाणात निर्यात या मार्गांवर अवलंबून राहते, ज्यामुळे पुरवठा खंडित झाल्यास मोठे नुकसान होऊ शकते.

इतिहासातून धडा घ्या!

यापूर्वीही होर्मुझ सामुद्रधुनीशी संबंधित धोक्यांमुळे तेलाच्या किमतीत वाढ झाली आहे. केवळ बंद पडण्याच्या धोक्यामुळे तेलाच्या किमतीत 4-6% आणि टँकर फ्रेट दरात 20% पेक्षा जास्त वाढ झाली होती. जून 2025 मध्येही तणाव वाढल्याने तेलाच्या किमती सात महिन्यांच्या उच्चांकावर पोहोचल्या होत्या. तज्ञ म्हणतात की, 'भू-राजकीय प्रीमियम' (geopolitical risk premium) मुळे तेलाच्या किमतीत $4 ते $10 प्रति बॅरलची वाढ होऊ शकते. सध्याच्या परिस्थितीत, पुरवठ्यातील संभाव्य घट लक्षात घेता, किमती $90-$100 प्रति बॅरलपर्यंत जाऊ शकतात, तर गंभीर परिस्थितीत त्या $120-$200 पर्यंत पोहोचण्याचीही शक्यता आहे.

जागतिक ऊर्जा व्यवस्थेतील उणिवा स्पष्ट!

सध्याच्या भू-राजकीय तणावामुळे जागतिक ऊर्जा पुरवठा साखळीतील अनेक उणिवा समोर आल्या आहेत. काही देशांमध्ये अतिरिक्त उत्पादन क्षमता एकवटल्याने धोका वाढला आहे. आशियाई अर्थव्यवस्था, विशेषतः चीन, भारत, जपान आणि दक्षिण कोरिया, जे होर्मुझमधून जाणाऱ्या कच्च्या मालावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहेत, त्यांना याचा मोठा फटका बसू शकतो. या पुरवठा अडथळ्यांचा परिणाम म्हणून सागरी विमा आणि शिपिंग खर्चात वाढ होईल, तसेच उत्पादन आणि वाहतूक खर्चात वाढ होऊन जागतिक GDP वाढीवर 0.5-1.0 टक्के नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. OPEC+ द्वारे उत्पादन वाढवूनही, जर तेल या मार्गातून बाहेर पडू शकले नाही, तर त्याचा फारसा उपयोग होणार नाही.