सोने झाले अस्थिर! चीनच्या सट्ट्यामुळे बाजारात प्रचंड चढ-उतार, 'बबल'चा धोका

गेल्या काही आठवड्यांपासून सोन्याच्या दरात जोरदार चढ-उतार सुरू आहेत. अगदी विक्रमी उच्चांक गाठल्यानंतर अचानक मोठी घसरण पाहायला मिळाली. 29 जानेवारीला सोनं $5,594 प्रति औंस पर्यंत पोहोचलं होतं, पण त्यानंतर लगेचच तब्बल 10% नी घसरलं. हा सोन्याच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या एका दिवसाच्या घसरणीपैकी एक होता. तेव्हापासून सोनं $5,000 च्या वर टिकून राहण्यासाठी धडपडत आहे. भू-राजकीय तणाव (geopolitical tensions) आणि व्याजदरांबाबतच्या (interest rate) अनिश्चिततेमुळे सोन्याला आधार मिळत असला, तरी चीनमधील वाढत्या सट्ट्याच्या व्यवहारामुळे (speculative surge) ही अस्थिरता वाढल्याचं तज्ज्ञांचं म्हणणं आहे.

नियामक हस्तक्षेप आणि बबलची भीती

चीनमधील फ्युचर्स (futures) आणि ईटीएफ (ETFs) मध्ये सोन्याचे व्यवहार वाढल्याने तिथल्या नियामकांनी (regulators) कारवाई सुरू केली आहे. शांघाय गोल्ड एक्सचेंजने (Shanghai Gold Exchange) सोन्याच्या ट्रेडिंगवरील मार्जिन आवश्यकता (margin requirements) वारंवार वाढवल्या आहेत. याचा उद्देश बाजारातील अतिरिक्त सट्ट्याला (excessive speculation) आवर घालणे हा आहे. मात्र, तज्ज्ञांच्या मते लीव्हरेजचा (leverage) वापर वाढतच आहे. आकडेवारीनुसार, 2025 च्या सुरुवातीपासून चिनी गोल्ड-बॅक्ड ईटीएफ होल्डिंग्स दुप्पट झाली आहे, तर शांघाय फ्युचर्स एक्सचेंजवरील सरासरी दैनंदिन ट्रेडिंग व्हॉल्यूम 540 टन पर्यंत पोहोचला आहे. फ्युचर्स आणि ईटीएफसारख्या वित्तीय उत्पादनांमधून (financial products) वाढता सहभाग आणि लीव्हरेजचा वापर, हे पारंपारिक सुरक्षित गुंतवणूकदारांच्या (safe-haven investor) वर्तनापेक्षा वेगळे आहे. कॅपिटल इकॉनॉमिक्सचे (Capital Economics) हमाद हुसेन (Hamad Hussain) यांसारखे अर्थतज्ज्ञ या पॅटर्नमुळे सोन्याच्या बाजारात संभाव्य बबल (speculative bubble) तयार होत असल्याचे सूचित करतात. मात्र, सध्या सोन्याच्या फ्युचर्सचा रिलेटिव्ह स्ट्रेंथ इंडेक्स (RSI) साधारण 56-64 च्या दरम्यान आहे, जो ओव्हरबॉट (overbought) नसल्याचे दर्शवतो.

डी-डॉलरायझेशनचा जोर आणि विविधीकरण धोरण

सट्ट्याच्या उलाढालीपलीकडे, चीनमधील गुंतवणूकदार देशांतर्गत गुंतवणुकीच्या मर्यादित पर्यायांमुळे (limited domestic investment alternatives) सोन्याकडे वळत आहेत. रिअल इस्टेट मार्केटवरील दबाव (property market pressures) आणि कमी व्याजदर (low deposit rates) यामुळे सोन्याला एक प्रकारचा 'विमा' (insurance) म्हणून पाहिले जात आहे. एकूण घरगुती मालमत्तेपैकी (household assets) सोन्याचे प्रमाण सध्या 1% असून ते वाढण्याची अपेक्षा आहे. यासोबतच, चीन डॉलरवरचे अवलंबित्व कमी करण्याच्या (de-dollarization) धोरणावर सक्रियपणे काम करत आहे. अमेरिकेच्या डॉलरचा वापर कमी करण्यासाठी आणि आर्थिक दबावापासून (economic coercion) स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी हे पाऊल उचलले जात आहे. नोव्हेंबर 2025 पर्यंत चीनच्या अमेरिकन ट्रेझरीजमधील (U.S. Treasuries) गुंतवणुकीत लक्षणीय घट झाली असून, ती 2008 नंतरच्या सर्वात कमी पातळीवर, म्हणजे अंदाजे $683 अब्ज डॉलर्सवर आली आहे. या धोरणात्मक बदलासोबतच, पीपल्स बँक ऑफ चायना (People's Bank of China) सातत्याने सोन्याचे रिझर्व्ह (gold reserves) वाढवत आहे. मागील 15 महिन्यांपासून हा आकडा वाढत असून, 2026 च्या सुरुवातीपर्यंत एकूण होल्डिंग 2,300 टन पर्यंत पोहोचले आहे. सेंट्रल बँकांकडून होणारी ही सातत्यपूर्ण खरेदी सोन्याला मोठा आधार देत आहे.

धोके आणि अनिश्चितता

सोन्याच्या वाढीच्या कथेशिवाय (bullish narrative) काही मोठे धोकेही आहेत. मुख्य चिंता ही आहे की, नियामकांकडून (regulators) होणारा कठोर हस्तक्षेप किंवा बाजारातील मोठी घसरण (market correction) या सट्ट्याच्या बबलला (speculative bubble) तडा देऊ शकते. अलीकडील अस्थिरतेचे मुख्य कारण असलेले सट्ट्याचे प्रवाह (speculative inflows) आणि लीव्हरेज (leverage) हे अचानक मोठे रिव्हर्सल (sharp reversals) आणू शकतात. ऐतिहासिकदृष्ट्या, 2025 मध्ये सोन्याची झालेली वाढ प्रभावी असली तरी, आता consolidation phase ची अपेक्षा आहे. उच्च किमतींमुळे (high prices) दागिन्यांची मागणी (jewelry demand) कमी आहे आणि किंमत कमी झाली तरी त्यात लक्षणीय सुधारणा होण्याची शक्यता कमी आहे. शिवाय, अमेरिकेच्या व्याजदरांबद्दलची (U.S. monetary policy) फेडरल रिझर्व्हची (Federal Reserve) आक्रमक भूमिका सोन्याचे आकर्षण कमी करू शकते, कारण यामुळे real yields वाढतील. सोन्याने अनेक कमोडिटीजपेक्षा चांगली कामगिरी केली असली, तरी चांदीने 2025 मध्ये याहून अधिक मोठी झेप घेतली, जी AI आणि सौर ऊर्जेसारख्या (solar energy) उद्योगांमधील प्रचंड मागणीमुळे (industrial demand) शक्य झाली. यामुळे गुंतवणूकदारांचे लक्ष चांदीकडेही वळू शकते. प्रमुख गोल्ड मायनर्सचे (gold miners) P/E रेशो (P/E ratios) पाहिल्यास, Barrick Gold चा फॉरवर्ड P/E अंदाजे 9.92 आहे, तर GoldMining Inc. चा P/E निगेटिव्ह आहे, जे काही उत्पादकांसाठी आव्हाने दर्शवतात.

भविष्यकालीन अंदाज

पुढे 2026 मध्ये सोन्याच्या भविष्याबद्दल तज्ज्ञांमध्ये विविध मते आहेत. काही जण सोन्यात वाढ कायम राहण्याची शक्यता वर्तवत आहेत, ज्यात गोल्डमन सॅक्स (Goldman Sachs) $5,400, यूबीएस (UBS) $6,200 आणि काही आशावादी अंदाजानुसार $7,200 प्रति औंस पर्यंतचे लक्ष्य (price targets) आहेत. ज.पी. मॉर्गन (J.P. Morgan) Q4 2026 पर्यंत सरासरी किंमत $5,055 राहण्याचा अंदाज वर्तवतात. मात्र, जर सध्याची परिस्थिती कायम राहिली, तर सोन्याची कामगिरी रेंजबाउंड (rangebound) राहू शकते किंवा 2025 च्या विक्रमी तेजीनंतर consolidation phase येऊ शकतो, असेही काही विश्लेषण सूचित करतात. डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करणे, चीनमधील नियामक कारवाई आणि जागतिक आर्थिक स्थिरता यातील गुंतागुंत सोन्याची पुढील दिशा ठरवेल.