Gold: जागतिक तणावामुळे सोन्यात तुफानी तेजी, पण या तेजीवर आहे प्रश्नचिन्ह!

सोन्याच्या भावात नेमकी काय वाढ झाली?

2 मार्च 2026 रोजी, आंतरराष्ट्रीय बाजारात स्पॉट गोल्डच्या (Spot Gold) किमतीत सुमारे 1.72% ची वाढ होऊन त्या $5,368.09 प्रति औंसवर पोहोचल्या. युनायटेड स्टेट्स गोल्ड फ्युचर्समध्ये (US Gold Futures) तर 2.58% ची झेप घेत $5,382.60 पर्यंत वाढ नोंदवली गेली. सिल्व्हर फ्युचर्समध्येही (Silver Futures) तेजी दिसून आली.

या तेजीचे मुख्य कारण म्हणजे अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर केलेले संयुक्त हल्ले. या हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते मारले गेल्यानंतर मध्य पूर्वेतील संघर्ष अधिक तीव्र झाला आणि अनिश्चिततेचे वातावरण पसरले. यामुळे गुंतवणूकदारांनी पारंपरिक सुरक्षित गुंतवणूक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सोन्याकडे अधिक लक्ष वळवले.

याचबरोबर, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून (Strait of Hormuz) पुरवठा विस्कळीत होण्याच्या शक्यतेमुळे क्रूड ऑईलच्या (Crude Oil) किमतीतही मोठी वाढ झाली, ज्यामुळे जागतिक बाजारात भीतीचे वातावरण (Risk-off Sentiment) निर्माण झाले आणि सोन्याची मागणी आणखी वाढली.

इतिहासाचे संकेत आणि भविष्यातील अंदाज

ऐतिहासिकदृष्ट्या पाहिल्यास, भू-राजकीय तणाव किंवा मोठ्या संघर्षांच्या काळात सोन्याच्या किमतीत सातत्याने वाढ दिसून आली आहे. 1991 चे गल्फ वॉर, 2003 चे इराक युद्ध आणि 2020 मधील अमेरिका-इराण तणाव यांसारख्या घटनांनंतर सोन्याच्या भावात मोठी वाढ झाली होती आणि ही तेजी अनेक महिने टिकून राहिली होती.

सध्याची तेजी याच पार्श्वभूमीवर पाहायला मिळत आहे. अनेक तज्ज्ञांनी सोन्याचे नजीकचे लक्ष्य (Near-term Target) ₹1.70 लाख प्रति 10 ग्रॅमपर्यंत जाण्याची शक्यता वर्तवली आहे. तर काहींच्या मते, 2026 च्या अखेरीस सोन्याचे भाव $5,500 ते $6,300 प्रति औंसपर्यंत पोहोचू शकतात.

एका रॉयटर्स (Reuters) सर्वेक्षणात, विश्लेषकांनी 2026 साठी सोन्याचा सरासरी भाव $4,746.50 राहण्याचा अंदाज वर्तवला आहे, जो गेल्या दशकातील सर्वाधिक आहे.

या तेजीमागे भू-राजकीय जोखीम, मध्यवर्ती बँकांकडून (Central Banks) मोठ्या प्रमाणावर होणारी सोन्याची खरेदी, अमेरिकेचे वाढते कर्ज (US Debt), जागतिक व्यापारातील अनिश्चितता आणि डॉलरचा प्रभाव कमी करण्याचा (De-dollarization) ट्रेंड यांसारखी अनेक कारणे आहेत.

इतर सुरक्षित गुंतवणुकांचे काय?

मात्र, सोन्याकडेच सर्व गुंतवणूकदार आकर्षित होतील असे नाही. सोन्याव्यतिरिक्त इतर पारंपरिक सुरक्षित गुंतवणूक (Safe Haven Assets) देखील चर्चेत आहेत.

जागतिक संकटाच्या वेळी अमेरिकन डॉलरला (US Dollar) सुरक्षित पर्याय मानले जाते, परंतु काहीवेळा धोरणात्मक फरकांमुळे (Monetary Policy Divergence) किंवा अमेरिकेतील आर्थिक चिंतेमुळे डॉलर जपानी येन (JPY) आणि स्विस फ्रँक (CHF) च्या तुलनेत कमकुवत होताना दिसतो.

याचवेळी, भारतीय रुपया (Indian Rupee) काही प्रमाणात स्थैर्य दाखवत असला तरी, वाढत्या तेल किमती आणि जागतिक बाजारातील अस्थिरतेमुळे तो डॉलरच्या तुलनेत 91.00 च्या पातळीजवळ दबाव अनुभवत आहे.

सोन्याच्या आणि तेलाच्या किमतीतील संबंधही महत्त्वाचा आहे. पुरवठा विस्कळीत होण्याच्या भीतीने दोन्ही वाढतात, पण सोने थेट भू-राजकीय तणावावर प्रतिक्रिया देते, तर तेलाच्या किमती पुरवठ्यातील बदलांवर अधिक अवलंबून असतात.

तज्ज्ञांची धोक्याची घंटा: ही तेजी टिकेल का?

2 मार्च रोजीच्या घडामोडींमध्ये एक विरोधाभास दिसून आला. जिथे आंतरराष्ट्रीय स्पॉट मार्केटमध्ये सोन्याचे भाव भडकले, तिथेच भारतीय MCX गोल्ड आणि सिल्व्हर फ्युचर्समध्ये (MCX Gold and Silver Futures) मात्र किंचित घट नोंदवली गेली. हे देशांतर्गत बाजारात दिसून येणारी सावधगिरी किंवा हेजिंग ॲक्टिव्हिटी (Hedging Activity) दर्शवते.

LKP Securities चे जतीन त्रिवेदी (Jateen Trivedi) यांसारखे विश्लेषक सावध करत आहेत की, ही तेजी भू-राजकीय परिस्थितीत सुधारणा (De-escalation) होण्याच्या संकेतांवर अत्यंत अवलंबून आहे. जर शांततेच्या दिशेने जलद हालचाल झाली, तर मोठ्या प्रमाणात नफावसुली (Profit-taking) होऊ शकते आणि सुरुवातीची 3-6% ची वाढ झपाट्याने कमी होऊ शकते.

जागतिक डॉलरचा प्रभाव कायम असला तरी, जपानी येन आणि स्विस फ्रँकसारखी चलने भू-राजकीय तणावाच्या पार्श्वभूमीवर अधिक मजबूत होत आहेत, जे दर्शवते की गुंतवणूकदार आता आपल्या गुंतवणुकीत विविधता आणत आहेत.

या तेजीचे भविष्य तेल किमतीतील वाढ ही दीर्घकालीन महागाईची (Inflation) अपेक्षा वाढवते की केवळ अल्पकालीन पुरवठा चिंतांना (Short-term Supply Fears) प्रतिसाद देते, यावरही अवलंबून असेल. जर केवळ अल्पकालीन चिंता असतील, तर संघर्षात वाढ न झाल्यास सोन्याचा हा वेग मंदावू शकतो.

पुढील दिशा काय असेल?

जोपर्यंत मध्य पूर्वेतील भू-राजकीय तणाव कायम आहे, तोपर्यंत बाजारात अस्थिरता (Volatility) राहण्याची शक्यता आहे. विश्लेषकांना आशा आहे की, अनिश्चिततेच्या काळात पोर्टफोलिओमध्ये विविधता (Portfolio Diversification) आणण्यासाठी मध्यवर्ती बँका आणि गुंतवणूकदारांकडून सोन्याची मागणी कायम राहील.

मात्र, बाजारपेठ राजनयिक तोडग्यांच्या (Diplomatic Breakthroughs) किंवा संघर्षाच्या वाढीच्या शक्यतेबद्दल जागरूक आहे. त्यामुळे, सोन्याच्या भावाची दिशा (Trajectory) येणाऱ्या बातम्यांवर अवलंबून असेल. शांतता प्रस्थापित झाल्यास मोठी घसरण होण्याचा धोकाही (Risk of Rapid Corrections) संभवतो.