Whalesbook
भू-राजकीय चिंतांमुळे फ्युचर्सची किंमत वाढली
शुक्रवारी मल्टी कमोडिटी एक्सचेंज (MCX) वर सोन्याच्या फ्युचर्समध्ये जोरदार वाढ झाली. याचे मुख्य कारण म्हणजे जागतिक स्तरावर वाढलेला भू-राजकीय तणाव. इस्रायल आणि इराणमधील वाढत्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर गुंतवणूकदार सुरक्षित गुंतवणुकीकडे (safe-haven assets) वळले आहेत. यामुळे सोन्याच्या एप्रिल २०२६ च्या फ्युचर्स कॉन्ट्रॅक्टमध्ये 1.64% ची वाढ होऊन तो ₹1,41,783 प्रति १० ग्रॅमवर पोहोचला. जून आणि ऑगस्ट २०२६ च्या कॉन्ट्रॅक्ट्समध्येही अनुक्रमे 1.35% आणि 1.02% ची वाढ नोंदवण्यात आली. जागतिक अस्थिरतेवर मार्केटची ही प्रतिक्रिया आहे, जी ऐतिहासिकदृष्ट्या संघर्षाच्या काळात दिसून येते. सट्टेबाजीची मागणी (Speculative demand) सध्या फ्युचर्स मार्केटला चालना देत आहे.
फ्युचर्समध्ये तेजी असतानाही प्रत्यक्ष सोन्याच्या किमतीत घसरण
फ्युचर्स मार्केटमधील या तेजीच्या उलट, भारतातील प्रमुख शहरांमध्ये प्रत्यक्ष (physical) सोन्याच्या बाजारात किमती कमी झाल्या. दिल्लीत 24K सोन्याची किंमत ₹218 ने घसरून ₹14,486 प्रति ग्रॅमवर स्थिरावली. मुंबई आणि इतर महानगरांमध्येही हीच प्रवृत्ती दिसून आली. चेन्नईमध्ये 24K सोन्यात सर्वाधिक ₹262 ची घट होऊन किंमत ₹14,651 प्रति ग्रॅम झाली. फ्युचर्स आणि प्रत्यक्ष बाजारातील या तफावतीमुळे जागतिक सुरक्षित गुंतवणुकीची मागणी स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचत नसल्याचे किंवा इतर घटक त्याचा प्रभाव कमी करत असल्याचे दिसून येते. भू-राजकीय घटनांमुळे सोन्याच्या किमती वाढणे स्वाभाविक असले तरी, सध्या डॉलरची मजबुती आणि ट्रेझरी यील्डमधील वाढ यांसारखे आर्थिक घटक प्रत्यक्ष मागणीवर परिणाम करत आहेत.
आर्थिक घटक भू-राजकीय तणावावर भारी
सध्याच्या मार्केटमध्ये भू-राजकीय जोखमीची किंमत (risk premium) आणि व्यापक आर्थिक ट्रेंड यांचा गुंतागुंतीचा संगम पाहायला मिळत आहे. इस्रायल-इराण संघर्षामुळे सोन्याचे फ्युचर्स वाढण्यास मदत झाली असली, तरी अमेरिकन डॉलरची (USD) सातत्यपूर्ण मजबुती (DXY 100.0028 पर्यंत पोहोचला) आणि ट्रेझरी यील्डमध्ये वाढ हे सोन्यासारख्या नॉन-यिल्डिंग मालमत्तांसाठी मोठे आव्हान ठरत आहेत. विश्लेषकांच्या मते, व्याजदर आणि डॉलरची ताकद यांसारखे आर्थिक घटक अल्पकालीन सोन्याच्या किमतींवर भू-राजकीय चिंतांपेक्षा अधिक प्रभावी ठरत आहेत. संघर्ष सुरू झाल्यापासून सोन्याच्या किमतीत जवळपास 14% घट झाली असतानाही, ING च्या विश्लेषकांचे म्हणणे आहे की हे बदल केवळ भू-राजकीय कारणांमुळे नसून आर्थिक शक्तींमुळे होत आहेत. सिल्व्हर (Silver) सारख्या संबंधित कमोडिटीमध्येही मोठी अस्थिरता दिसून आली, जी $68.05/t.oz वर ट्रेड करत होती आणि अलीकडे त्यात मोठी घसरण झाली. २०२६ मध्ये भारताची सोन्याची मागणी ५ वर्षांतील नीचांकी पातळीवर, म्हणजे 600-700 मेट्रिक टनपर्यंत खाली येण्याची शक्यता आहे, कारण रेकॉर्ड-ब्रेक किमतींमुळे दागिन्यांच्या खरेदीवर परिणाम झाला आहे. डिसेंबर २०२५ पर्यंत भारतात सोन्यावरील प्रभावी इम्पोर्ट ड्युटी 6% आहे.
लिक्विडिटीची समस्या आणि डॉलरची मजबुती सोन्यासाठी आव्हान
भू-राजकीय तणावामुळे सोन्याच्या फ्युचर्समध्ये तात्काळ वाढ झाली असली तरी, सोन्यासाठी एक मोठे आव्हान आहे. इक्विटी आणि बॉण्ड मार्केटमध्ये मार्जिन कॉल पूर्ण करण्यासाठी गुंतवणूकदारांना मालमत्ता विकण्याची गरज भासल्याने सोन्याच्या पारंपारिक 'सेफ हेवन' स्थानाला तडा जात आहे. यामुळे गोल्ड ईटीएफमधून (ETFs) पैसे बाहेर पडले आहेत, जे तात्काळ सुरक्षिततेऐवजी लिक्विडिटीला प्राधान्य देत असल्याचे दर्शवते. याव्यतिरिक्त, मजबूत झालेला अमेरिकन डॉलर आणि वाढलेले रिअल यील्ड (महागाई समायोजित व्याजदर) सोन्याला कमी आकर्षक बनवतात, कारण नॉन-यिल्डिंग मालमत्ता ठेवण्याची संधीची किंमत वाढते. फेडरल रिझर्व्हची (Federal Reserve) आक्रमक भूमिका, जी २०२६ साठी केवळ एका व्याजदर कपातीची अपेक्षा दर्शवते, ती उच्च यील्ड आणि मजबूत डॉलरला समर्थन देते, ज्यामुळे सोन्यासमोर थेट आव्हान उभे राहिले आहे. भू-राजकीय घटना तात्पुरती वाढ देऊ शकतात, परंतु ऐतिहासिकदृष्ट्या आर्थिक दबाव पुन्हा वाढल्यास अशा तेजी अल्पकाळ टिकतात. फेब्रुवारी २०२६ च्या संघर्षानंतर जागतिक स्तरावर सोन्याच्या किमतीत सुमारे 19% सुधारणा झाल्याचे अहवाल आहेत.
दीर्घकालीन मालमत्ता म्हणून सोन्याचे आकर्षण कायम
पुढील वाटचालीसंदर्भात, विश्लेषकांचे सोन्याकडे एक धोरणात्मक मालमत्ता (strategic asset) म्हणून सकारात्मक दृष्टिकोन आहे, विशेषतः केंद्रीय बँकांसाठी आणि दीर्घकालीन गुंतवणूकदारांसाठी. अल्पकालीन आव्हाने आणि फ्युचर्स व प्रत्यक्ष बाजारातील तफावत असूनही, मूल्य साठवणूक (store of value) आणि जोखीम प्रतिबंधक (hedge against risk) म्हणून सोन्याची भूमिका मजबूत आहे. वाढते भू-राजकीय विभाजन आणि महागाईची चिंता सोन्याची मागणी टिकवून ठेवेल अशी अपेक्षा आहे. जे.पी. मॉर्गन ग्लोबल रिसर्च (J.P. Morgan Global Research) नुसार, २०२६ च्या शेवटच्या तिमाहीत सोन्याची सरासरी किंमत $5,055/oz राहण्याची शक्यता आहे, तर २०२७ च्या अखेरीस ती $5,400/oz पर्यंत पोहोचू शकते. वेल्स फार्गो (Wells Fargo) चाही दीर्घकालीन दृष्टिकोन तेजीचा असून, २०२६ च्या अखेरीस सोन्याची किंमत $6,100 ते $6,300 प्रति औंस दरम्यान राहण्याचा अंदाज आहे. केंद्रीय बँकांकडून होणारी खरेदी आणि व्याजदर व डॉलरमधील घट हे यामागील कारण आहेत. यामुळे, अल्पकालीन अस्थिरता कायम राहू शकते, परंतु आर्थिक आणि भू-राजकीय अनिश्चिततेविरुद्ध दीर्घकालीन हेज म्हणून सोन्याचे मूलभूत महत्त्व कायम आहे.