सोने पडले, चांदी उसळली! भू-राजकीय तणावामुळे जागतिक बाजारात मोठी उलथापालथ

जागतिक बाजारात मौल्यवान धातूंचा संमिश्र कल

शुक्रवारी, ११ मे २०२६ रोजी जागतिक बाजारपेठेत मौल्यवान धातूंच्या किमतीत संमिश्र कल दिसून आला. इराणमधील वाढत्या तणावामुळे जागतिक बाजारपेठेत सोन्याचा भाव ०.८२% नी घसरून $४,६९२ प्रति औंस झाला. विशेष म्हणजे, भू-राजकीय अस्थिरतेच्या काळात सोने हे सुरक्षित गुंतवणूक म्हणून ओळखले जाते आणि त्याचे भाव वाढायला हवेत, पण यावेळी मात्र डॉलरच्या मजबुतीमुळे किंवा तात्काळ विक्रीच्या दबावामुळे सोन्यात सुरुवातीला घसरण पाहायला मिळाली.

याउलट, चांदीच्या दरात वाढ झाली. चांदी ०.७३% नी वाढून $८१.४५ प्रति औंस पर्यंत पोहोचली. या फरकावरून स्पष्ट होते की बाजारपेठेतील विशिष्ट घटक धातूंवर वेगवेगळ्या प्रकारे परिणाम करतात. चांदीचे चलन आणि औद्योगिक धातू दोन्ही म्हणून महत्त्व असल्याने, तिची किंमत सुरक्षित गुंतवणुकीचा ओढा आणि औद्योगिक मागणीचा अंदाज या दोन्हींवर अवलंबून असते. सोन्याचा औद्योगिक वापर कमी असल्याने ते उत्पादन चक्रावर कमी अवलंबून असते, तर चांदीचा मोठा औद्योगिक भाग आर्थिक मंदीचा सामना करतो, पण औद्योगिक मागणी वाढल्यासही भाव वाढू शकतात. विश्लेषकांच्या अंदाजानुसार, चांदीचा पुरवठा मर्यादित असल्याने आणि गुंतवणूकदारांची आवड वाढल्याने २०२६ मध्ये सरासरी $८१ प्रति औंस पर्यंत भाव राहण्याची शक्यता आहे.

भारतातील देशांतर्गत बाजारपेठेतील कल

भारतातील देशांतर्गत बाजारपेठेतही काही जागतिक कल दिसून आले, पण स्थानिक कामगिरी वेगळी होती. मल्टी कमोडिटी एक्सचेंज (MCX) वरील सोन्याच्या फ्युचर्समध्ये शुक्रवारी ०.०४% ची किरकोळ वाढ दिसून आली, जे ₹१,५२,५८९ प्रति १० ग्रॅम वर बंद झाले. जागतिक बाजारात सोने घसरत असतानाही भारतीय बाजारातील ही स्थिरता देशांतर्गत मजबूत मागणी दर्शवते, जी लग्नसराई आणि किरकोळ ग्राहकांच्या खरेदीमुळे वाढलेली असू शकते.

मात्र, MCX वरील चांदीच्या फ्युचर्सने जोरदार कामगिरी केली आणि १.३४% ची वाढ नोंदवली. भारतातील चांदीच्या किमतीतील ही वाढ जागतिक ट्रेंडशी जुळणारी आहे आणि याला देशांतर्गत मजबूत औद्योगिक मागणी तसेच गुंतवणूकदारांकडून होणारी खरेदी यांचाही आधार आहे. सोन्याच्या तुलनेत चांदीचे भाव जागतिक उत्पादन ट्रेंडसाठी अधिक संवेदनशील असतात, जे भारतातील बुलियन मार्केटमध्ये अधिक अस्थिर पण संभाव्यतः उच्च वाढीचा मार्ग दर्शवतात. ऐतिहासिकदृष्ट्या, भारताची चांदीची मोठी मागणी पाहता, प्रशासकीय अडथळे देखील जागतिक बाजारपेठेत मोठे स्टॉक बदल घडवू शकतात.

व्यापक आर्थिक घटकांचा प्रभाव

मौल्यवान धातूंची ही कामगिरी बदलत्या आर्थिक निर्देशांकांच्या पार्श्वभूमीवर घडत आहे. ८ मे २०२६ रोजी U.S. Dollar Index (DXY) ९७.८४१४ पर्यंत खाली आला. कमकुवत डॉलरमुळे सहसा सोन्याचे भाव वाढण्यास मदत होते, कारण ते परदेशी खरेदीदारांसाठी डॉलर मालमत्ता स्वस्त बनवते. परंतु, व्याजदर वाढल्यास डॉलर मजबूत राहू शकतो, ज्यामुळे ही मदत नेहमीच थेट नसते. फेडरल रिझर्व्हने २०२६ मध्ये केवळ एका व्याजदर कपातीचा अंदाज व्यक्त केला आहे, ज्यामुळे डॉलर मजबूत राहण्याची शक्यता आहे आणि त्यामुळे सोने-चांदीची मागणी कमी होऊ शकते.

इराणमधील तणाव आणि अस्थिर तेल किमतींमुळे महागाई वाढली आहे, ज्याचा बाजारांवर परिणाम होत आहे. महागाईच्या चिंतेमुळे सोन्यासारखी मालमत्ता महागाईपासून बचावासाठी (Hedge) उपयुक्त ठरते, पण व्याजदर जास्त राहिल्यास अशा मालमत्ता बाळगण्याचा खर्च वाढतो, ज्यामुळे दबाव येऊ शकतो. तरीही, विकसनशील देश डॉलरऐवजी आपल्या गंगाजळीचे विविधीकरण करत असल्याने, मध्यवर्ती बँकांकडून (Central Banks) होणारी सोन्याची खरेदी त्याला सातत्याने आधार देत आहे.

भविष्यातील धोके आणि आव्हाने

पुढील काळात काही मोठे धोकेही आहेत. इराणमधील संघर्ष अनिश्चित आहे; कोणत्याही वाढीमुळे सुरक्षित गुंतवणुकीची मागणी वाढू शकते, परंतु पुरवठा साखळीत आणखी व्यत्यय येऊ शकतो, ज्यामुळे चांदीसारख्या औद्योगिक धातूंवर थेट परिणाम होईल. सोने पारंपरिक सुरक्षित गुंतवणूक असले तरी, भू-राजकीय संकटाच्या वेळी मजबूत होत असलेला अमेरिकन डॉलर आणि जास्त व्याजदर यामुळे त्याची मागणी कमी होऊ शकते. चांदीसाठी, ऊर्जेच्या वाढत्या खर्चामुळे जागतिक उत्पादन मंदावण्याचा धोका आहे, ज्यामुळे मागणी कमी होऊ शकते. याव्यतिरिक्त, इतिहासातून असे दिसून येते की शेअर बाजारात मोठ्या घसरणीच्या वेळी, दीर्घकालीन दृष्टिकोन सकारात्मक असला तरी, सक्तीच्या विक्रीमुळे सोने आणि चांदीत मोठी घसरण होऊ शकते. विश्लेषकांना वर्षाच्या मध्यापर्यंत काही नीचांक दिसण्याची शक्यता आहे, त्यानंतर व्यापक तेजी परत येऊ शकते.

विश्लेषकांची भविष्यातील किमतींवरील मते

पुढे पाहता, विश्लेषकांचे मौल्यवान धातूंबद्दलचे मत सध्या सावधपणे आशावादी असले तरी मर्यादित आहे, कारण ते स्पष्ट आर्थिक संकेत आणि भू-राजकीय प्रगतीची वाट पाहत आहेत. सोन्याबद्दलचे अंदाज भिन्न आहेत; J.P. Morgan आणि UBS सारख्या कंपन्या मध्यवर्ती बँकांकडून होणारी खरेदी आणि विविधीकरणामुळे २०२६ च्या उत्तरार्धात सोन्याचे भाव खूप वाढण्याची शक्यता वर्तवत आहेत. चांदीचा दृष्टिकोन मजबूत औद्योगिक मागणीवर आधारित आहे, विशेषतः नवीकरणीय ऊर्जा आणि इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रातून. J.P. Morgan ने २०२६ साठी सरासरी $८१ प्रति औंस चा अंदाज व्यक्त केला आहे. सोन्या-चांदीचे गुणोत्तर (Gold-to-Silver Ratio) सामान्य मर्यादेत आहे, जे मे २०२६ च्या सुरुवातीला कोणताही एक धातू दुसऱ्याच्या तुलनेत महाग नसल्याचे दर्शवते.