हॉर्मुझची कोंडी! भू-राजकीय तणावामुळे जागतिक ऊर्जा पुरवठा धोक्यात, इंधन दरात मोठी उसळी येण्याची शक्यता

हॉर्मुझ सामुद्रधुनीपुढील आव्हान

हॉर्मुझ सामुद्रधुनी ही जगातील सर्वात महत्त्वाची सामुद्रधुनी आहे. दररोज सुमारे 20 दशलक्ष बॅरल तेल आणि जागतिक Liquefied Natural Gas (LNG) च्या सुमारे 20% चा पुरवठा येथून होतो. हे प्रमाण जागतिक पेट्रोलियम द्रव्यांच्या वापराच्या एक-पंचमांश आणि जागतिक तेल व्यापाराच्या 30% आहे, जे प्रामुख्याने आशियाई बाजारपेठांमध्ये जाते. अवघ्या 21 नॉटिकल मैल रुंद असलेल्या या सामुद्रधुनीत जहाजांचे मार्ग (shipping lanes) प्रत्येक दिशेला फक्त 2 मैल रुंद आहेत, ज्यामुळे पुरवठ्यात अडथळा येण्याची शक्यता खूप वाढते.

पर्यायी मार्गांची अपुरी क्षमता

तेलासाठी पर्यायी मार्ग (alternative routes) उपलब्ध असले तरी, त्यांची एकत्रित क्षमता सामान्य पुरवठ्यासाठी अपुरी आहे. सौदी अरेबियाची ईस्ट- ईस्ट पाईपलाईन दररोज 7 दशलक्ष बॅरल पर्यंतचे तेल वळवू शकते, तर UAE ची Habshan-Fujairah पाईपलाईन 1.5 दशलक्ष बॅरल (जी 1.8 दशलक्ष बॅरल पर्यंत वाढू शकते) अतिरिक्त क्षमता देते. या पाईपलाईनची एकूण क्षमता सुमारे 8.5 दशलक्ष बॅरल प्रति दिन आहे, जी हॉर्मुझमधून जाणाऱ्या सुमारे 20 दशलक्ष बॅरल पेक्षा खूपच कमी आहे. विशेष म्हणजे, कतारमधून होणारी LNG ची मोठी निर्यात (export) कोणत्याही पर्यायी पाईपलाईनशिवाय याच मार्गाने होते.

दुहेरी धोक्यात लाल समुद्र आणि सुएझ कालवा

केवळ हॉर्मुझच नाही, तर बाब अल-मंडेब सामुद्रधुनी (Bab el-Mandeb Strait) आणि लाल समुद्रातील (Red Sea) वाढता धोकाही चिंता वाढवत आहे. हौथी बंडखोरांच्या हल्ल्यांमुळे सुएझ कालव्यातून (Suez Canal) होणारी वाहतूक लक्षणीयरीत्या घटली आहे. जहाजांना आता केप ऑफ गुड होप (Cape of Good Hope) मार्गे प्रवास करावा लागत आहे, ज्यामुळे प्रवासाचा वेळ आणि खर्च 18% पर्यंत वाढला आहे. यामुळे आशिया आणि युरोपमधील व्यापार मार्गांवरही दुहेरी धोका निर्माण झाला आहे.

भारतापुढील गंभीर आव्हान

भारतासारख्या प्रमुख ऊर्जा आयातदार देशासाठी (energy importer) हा धोका अधिक गंभीर आहे. भारताच्या एकूण क्रूड ऑइल आयातीपैकी सुमारे 50%, LNG च्या 55-60% आणि अत्यावश्यक Liquefied Petroleum Gas (LPG) च्या 80-85% गरजा हॉर्मुझ सामुद्रधुनीमार्गे पूर्ण होतात. क्रूड ऑइलसाठी जरी काही प्रमाणात स्ट्रॅटेजिक रिझर्व्ह (strategic reserves) आणि पर्यायी व्यवस्था असली तरी, LPG आणि LNG साठी भारताकडे पुरेशा मोठ्या प्रमाणात साठवणूक (storage) नाही. जर तेलाच्या किमती $80 प्रति बॅरलच्या वर गेल्या, तर भारताच्या चालू खात्यातील तूट (current account deficit) 30-40 बेसिस पॉइंट्स ने वाढू शकते. प्रति $1 वाढीमुळे वार्षिक आयात बिलात सुमारे $2 अब्ज ची भर पडू शकते, ज्यामुळे रुपयावर दबाव येऊन महागाई वाढू शकते. LPG पुरवठा खंडित होणे ही मोठी चिंतेची बाब आहे, कारण हा स्वयंपाकासाठी लागणारा प्रमुख इंधन स्रोत आहे.

वाढत्या किमती आणि संरचनात्मक कमजोरी

ऐतिहासिक दृष्ट्या पाहिल्यास, अशा प्रादेशिक संघर्षातून (regional conflicts) त्वरित तोडगा निघण्याची शक्यता कमी असते. यामुळे ब्रेंट क्रूड (Brent crude) $100 प्रति बॅरल किंवा त्याहून अधिक होण्याची शक्यता आहे, तर काही अंदाजानुसार $120-$150 किंवा अत्यंत गंभीर परिस्थितीत $300 पर्यंतही किमती वाढू शकतात. अशा वाढलेल्या किमती जागतिक महागाई आणि आर्थिक वाढीसाठी (economic growth) मोठे आव्हान ठरू शकतात. जागतिक ऊर्जा पुरवठा काही मोजक्या अरुंद मार्गांवर केंद्रित असणे हीच मूळ संरचनात्मक (structural) कमजोरी आहे. LNG आणि LPG सारख्या प्रमुख वस्तूंसाठी (commodities) त्वरित पर्यायी पायाभूत सुविधांची (infrastructure) कमतरता जागतिक ऊर्जा सुरक्षेसाठी एक मोठे आव्हान आहे.