कमोडिटीजमध्ये अभूतपूर्व तेजी: डॉलरला धक्का आणि भू-राजकीय तणाव ठरले मुख्य कारण!

डी-डॉलरायझेशन आणि भू-राजकीय तणावामुळे किमतींनाFlash

कमोडिटी मार्केटमध्ये सध्या केवळ चक्रीय तेजी नाही, तर एका मोठ्या संरचनात्मक बदलाचे संकेत मिळत आहेत. अनेक देश अमेरिकन डॉलरला पर्याय शोधत असल्याने, कमोडिटीच्या किमतींमध्ये 'सुपरसायकल'ची (Supercycle) सुरुवात झाल्याचे तज्ज्ञ सांगत आहेत. २०२० पासून हा ट्रेंड वेगाने वाढत आहे, ज्यात प्रमुख अर्थव्यवस्था आपल्या गंगाजळीत विविधता आणत आहेत आणि जागतिक व्यापारात डॉलरची भूमिका नव्याने तपासत आहेत. यामुळे बाजाराचे स्वरूप बदलत आहे. दुसरीकडे, वाढत्या भू-राजकीय संघर्षांमुळे ऊर्जा आणि धातूंच्या पुरवठा साखळीत मोठ्या व्यत्ययांना सामोरे जावे लागत आहे. या एकत्रित कारणांमुळे क्रूड ऑइल आणि अल्युमिनियमसारख्या महत्त्वाच्या कमोडिटीजच्या किमती अनेक वर्षांच्या उच्चांकावर पोहोचल्या आहेत, ज्या केवळ तात्काळ मागणी-पुरवठ्याच्या आधारावर नाहीत.

डॉलरला पर्याय आणि युद्धाचे सावट: किमती वाढीचे खरे कारण

कमोडिटीच्या किमतींमागील कहाणी आता स्पष्टपणे बदलली आहे. ज्या काळात किमती केवळ मागणी-पुरवठ्याच्या मूलभूत तत्त्वांवर ठरत होत्या, तो काळ आता संपला आहे. 'डी-डॉलरायझेशन'चा (De-dollarization) संरचनात्मक ट्रेंड आता मुख्य चालक बनला आहे. देश सक्रियपणे व्यापार आणि गंगाजळीसाठी अमेरिकन डॉलरला पर्याय शोधत आहेत. भू-राजकीय अस्थिरता आणि निर्बंधांची भीती यामुळे ही प्रक्रिया अधिक वेगवान झाली आहे. ऊर्जा आणि इतर वस्तूंसाठी डॉलर-नसलेल्या करारांचा वाढता वापर यातून दिसून येतो. त्याच वेळी, वाढलेल्या भू-राजकीय तणावामुळे किमतींमध्ये 'रिस्क प्रीमियम' (Risk Premium) जोडला गेला आहे. या घटनांमुळे पुरवठा साखळीत थेट व्यत्यय आला आहे, ज्यामुळे क्रूड ऑइल (WTI) च्या किमतीत ४.८५% वाढ होऊन $९८.९९ प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचल्या आहेत. एलएनजी (LNG) आणि अल्युमिनियमच्या उत्पादनातही मोठे व्यत्यय आले आहेत. उदाहरणार्थ, अल्युमिनियमच्या किमती वाढलेल्या मागणीशिवाय अनेक वर्षांच्या उच्चांकावर पोहोचल्या आहेत. जागतिक एलएनजी पुरवठ्याचा अंदाजे १७-१८% आणि अल्युमिनियम उत्पादनाचा सुमारे ९% भाग या व्यत्ययांमुळे प्रभावित झाला आहे.

मध्यवर्ती बँकांची सोन्याची खरेदी आणि अमेरिकेचे वाढते कर्ज: सोन्याची चांदी

या बदलत्या परिस्थितीत सोने (Gold) हा प्रमुख विजेता ठरत आहे. सोन्याच्या किमतीतील वाढ व्याजदर कमी होण्याच्या आशेने नाही, तर मध्यवर्ती बँकांच्या (Central Banks) जोरदार खरेदीमुळे समर्थित आहे. जगभरातील मध्यवर्ती बँकांनी कमकुवत होत असलेल्या अमेरिकन डॉलरपासून विविधता आणण्यासाठी आपल्या सोन्याच्या होल्डिंग्जमध्ये वेगाने वाढ केली आहे. २०२५ मध्ये, त्यांनी सुमारे ८५० टन सोने खरेदी केले, जे आतापर्यंतच्या नोंदींमध्ये तिसरे सर्वाधिक प्रमाण आहे, ज्यात चीन आणि भारताचा वाटा मोठा आहे. ही धोरणात्मक खरेदी आर्थिक स्वातंत्र्य आणि अमेरिकेच्या मौद्रिक धोरणावर व निर्बंधांवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या गरजेतून प्रेरित आहे. याव्यतिरिक्त, अमेरिकेचे वाढते राष्ट्रीय कर्ज, जे २०२४ च्या उत्तरार्धापर्यंत $३८.१ ट्रिलियन पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे, हे सोन्यासाठी एक मोठे सकारात्मक कारण आहे. इतिहास दर्शवितो की वाढते कर्ज आणि चलनाचे अवमूल्यन होण्याची भीती यामुळे महागाई आणि आर्थिक अस्थिरतेपासून संरक्षण म्हणून सोन्याची मागणी वाढते. ऑक्टोबर २०२४ पर्यंत सोन्याचे एकूण बाजार मूल्य $१७.९ ट्रिलियन इतके आहे.

ऊर्जा बाजारापेक्षा धातू अधिक मजबूत

सध्याच्या भू-राजकीय घटनांमुळे ऊर्जा बाजार (Energy Market) अस्थिर राहण्याची शक्यता असली तरी, कमोडिटीजमध्ये धातू (Metals) गुंतवणुकीसाठी अधिक पसंतीचे क्षेत्र बनत आहेत. विशेषतः तांबे (Copper) आणि अल्युमिनियम (Aluminium) मध्ये सातत्यपूर्ण मजबूती अपेक्षित आहे. यासाठी चालू असलेले पुरवठ्यातील तुटवडा आणि वाढत्या डेटा सेंटर्स (Data Centers) व प्रमुख ऊर्जा पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमधून येणारी नवीन मागणी कारणीभूत आहे. कमोडिटी सेवांचे जागतिक बाजार, ज्यामध्ये व्यापार, साठवणूक आणि वाहतूक यांचा समावेश आहे, २०२४ पर्यंत $८.१६ अब्ज पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे, ज्यात धातूंच्या विभागात सर्वात वेगवान वाढ अपेक्षित आहे.

कमोडिटी आउटलूकमधील धोके आणि आव्हाने

कमोडिटीजच्या सकारात्मक दृष्टिकोन असूनही, महत्त्वपूर्ण धोके कायम आहेत. डी-डॉलरायझेशनचा वेग वाढत असला तरी, त्याला अजूनही अडथळे आहेत. अमेरिकन डॉलरकडे खोल आणि तरल भांडवली बाजारपेठा (Capital Markets) आणि प्रस्थापित नेटवर्क इफेक्ट्स (Network Effects) यांसारखे मजबूत फायदे आहेत, ज्यामुळे इतर चलनांना जागतिक वित्त आणि व्यापारात पूर्णपणे बदलणे कठीण आहे. सध्याचे भू-राजकीय संघर्ष, जे सध्या कमोडिटीच्या किमती वाढवत आहेत, ते कमी होण्याचा धोका पत्करतात, ज्यामुळे किमतीत अचानक घट होऊ शकते. याव्यतिरिक्त, सतत उच्च ऊर्जा किमती जागतिक आर्थिक वाढीला धोका निर्माण करतात, विशेषतः युरोपसारख्या ऊर्जा-आयात करणाऱ्या क्षेत्रांसाठी. युरोपमध्ये तेलाच्या किमतीत सलग २०-३०% वाढ झाल्यास महागाईत सुमारे १.५-२.५ टक्के वाढ होऊ शकते आणि GDP वाढीचा दर सुमारे ०.५-०.७५ टक्के कमी होऊ शकतो. मध्यवर्ती बँकांकडून सोन्याची चालू असलेली खरेदी, जी विविधीकरणातून प्रेरित आहे, ती देखील कमी होऊ शकते जर वास्तविक व्याजदरात (Real Interest Rates) वेगाने वाढ झाली, ज्यामुळे सोने उत्पन्न देणाऱ्या मालमत्तेच्या तुलनेत कमी आकर्षक ठरेल. कमोडिटी सुपरसायकलची कल्पना, संरचनात्मक मागणीतील बदलांमुळे समर्थित असली तरी, अति-गुंतवणुकीच्या (Over-investment) नेहमीच्या नमुन्याला सामोरे जाऊ शकते, ज्यामुळे भविष्यात पुरवठ्याची अतिरेक (Supply Glut) होऊ शकते.

कमोडिटीजचे भविष्यकालीन चित्र

पुढील काळात, भू-राजकीय घटनांमुळे कमोडिटी मार्केट सध्याच्या मार्गावर चालू राहण्याची अपेक्षा आहे. चक्रातील उच्चांकावर पोहोचल्यानंतर अल्पकालीन स्थिरीकरण होऊ शकते. तथापि, तांबे आणि अल्युमिनियमसारख्या धातूंसाठी तांत्रिक बदल आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमुळे येणारी मूलभूत मागणी एक स्थिर आधार प्रदान करेल. मध्यवर्ती बँकांकडून सोन्याची जोरदार मागणी चालू राहण्याची अपेक्षा आहे, ज्यात २०२६ पर्यंत खरेदी सुरू राहण्याचा अंदाज आहे. ऊर्जा बाजार बातम्यांना संवेदनशील राहतील, तरीही बदलत्या जागतिक व्यापार व्यवस्थेमध्ये धातूंची धोरणात्मक भूमिका त्यांना एक पसंतीची गुंतवणूक म्हणून स्थान देते.