जागतिक चिंतेमुळे सेंट्रल बँका सोन्याकडे वळल्या! आता अमेरिकन ट्रेझरीजपेक्षा सोन्याचे साठे अधिक

सोन्याचा वाढता प्रभाव

जागतिक अनिश्चिततेच्या पार्श्वभूमीवर, जगभरातील मध्यवर्ती बँका (Central Banks) आपल्या मालमत्ता व्यवस्थापनात मोठे बदल करत आहेत. याचा परिणाम म्हणून, आता त्यांच्या एकूण राखीव साठ्यामध्ये (Reserve Assets) अमेरिकन ट्रेझरीजच्या (U.S. Treasuries) तुलनेत सोन्याचे प्रमाण (Gold Holdings) वाढले आहे. भू-राजकीय तणाव, वाढती महागाई आणि डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याची गरज यांसारख्या कारणांमुळे सोन्याची मागणी वाढत आहे.

सन 1996 नंतर प्रथमच, मध्यवर्ती बँकांच्या परकीय चलन साठ्यामध्ये (Foreign Exchange Reserves) सोन्याचा वाटा अमेरिकन ट्रेझरीजपेक्षा जास्त झाला आहे. एकूण राखीव साठ्यात डॉलरचा वाटा 46% आहे, तर युरोचा 16%. याउलट, सोन्याचा वाटा आता 20% वर पोहोचला आहे. 2010 पासून मध्यवर्ती बँका सोन्याची सातत्याने खरेदी करत आहेत. वार्षिक निव्वळ खरेदी अनेकदा 1,000 टन ओलांडते, कारण त्यांना डॉलर-आधारित मालमत्तांमधून विविधता आणायची आहे आणि महागाई तसेच भू-राजकीय धोक्यांपासून संरक्षण मिळवायचे आहे. वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिलच्या (World Gold Council) एका सर्वेक्षणात 95% मध्यवर्ती बँकांनी पुढील 12 महिन्यांत सोन्याची होल्डिंग्स वाढवण्याचा अंदाज व्यक्त केला आहे.

तुर्कीची स्थिती

मात्र, या जागतिक ट्रेंडच्या विरोधात तुर्कीची मध्यवर्ती बँक (Turkey's Central Bank) सध्या आपल्या सोन्याच्या साठ्याचा वापर करत आहे. फेब्रुवारीमध्ये बँकेने सुमारे 8 टन सोने विकले, तर मार्चमध्ये अंदाजे 50 टन सोन्याची विक्री झाली. गव्हर्नर फातिह कराहन यांनी स्पष्ट केले की, यात काही गोल्ड-करन्सी स्वॅप फ्युचर्सचा समावेश होता, जे तात्पुरते वापरासाठी होते, पण परकीय चलन तरलता (Foreign Currency Liquidity) वाढवण्यासाठी आणि तुर्कीच्या लिराचे (Turkish Lira) समर्थन करण्यासाठी थेट विक्रीही करण्यात आली. वाढती ऊर्जा आयात खर्च, मध्य-पूर्वेतील संघर्ष आणि डॉलरची मोठी मागणी यामुळे तुर्कीची चलनवाढ March 2026 पर्यंत सुमारे 30.9% पर्यंत पोहोचली आहे. उच्च महागाई (37% पॉलिसी रेट) आणि चलन अवमूल्यनाचा (Currency Depreciation) सामना करण्यासाठी तुर्कीने आपल्या सोन्याच्या साठ्याचा वापर करणे, हा डॉलरपासून दूर जाण्याच्या त्यांच्या दशकाहून अधिक काळ चाललेल्या प्रयत्नांना तात्पुरता धक्का आहे. March 2026 च्या अखेरीस तुर्कीचे परकीय चलन साठे सुमारे $55.29 अब्ज पर्यंत घसरले.

इतर देशांची खरेदी

तुर्की वगळता, इतर मध्यवर्ती बँकांनी फेब्रुवारीमध्ये एकत्रितपणे 19 टन सोने खरेदी केले. पोलंड (Poland) हा सर्वात मोठा खरेदीदार ठरला, त्याने 20 टन सोन्याची भर घातली, जी February 2025 नंतरची सर्वात मोठी खरेदी आहे. उझबेकिस्तान (Uzbekistan), झेक प्रजासत्ताक (Czech Republic), मलेशिया (Malaysia), कंबोडिया (Cambodia) आणि चीन (China) यांसारखे देशही त्यांच्या सोन्याच्या संचयनात सातत्य ठेवत आहेत. 2025 मध्ये मध्यवर्ती बँकांनी एकूण सुमारे 863 टन सोने खरेदी केले, जे 2022-2024 च्या विक्रमी वर्षांपेक्षा कमी असले तरी, ऐतिहासिकदृष्ट्या ते अजूनही जास्त आहे. यूबीएस (UBS) विश्लेषकांचा अंदाज आहे की 2026 मध्ये मध्यवर्ती बँकांच्या खरेदीत थोडी घट होऊन ती 800-850 टनपर्यंत पोहोचू शकते, तरीही निव्वळ खरेदीचा कल कायम राहील.

सोन्याच्या किमती आणि अंदाज

सोन्याच्या किमतींमध्ये भू-राजकीय घटना आणि आर्थिक दृष्टिकोन बदलल्यामुळे मोठे चढ-उतार दिसून आले आहेत. इराण-इस्रायल संघर्षाच्या वाढीनंतर सोन्याच्या किमतीत घट झाली. स्पॉट किमती $4,482 पर्यंत खाली आल्या, तर January 2026 च्या $5,602 च्या उच्चांकावरून त्या 20% घसरल्या. त्यानंतर April 2026 च्या सुरुवातीला किमती $4,677 पर्यंत सुधारल्या, तरीही संघर्षाच्या सुरुवातीपासून त्या 13% खाली होत्या. भारतातही January 2026 च्या उच्चांकावरून किमती 16.5% घसरून ₹1,46,091 प्रति 10 ग्रॅमपर्यंत पोहोचल्या. विश्लेषक 2026 साठी सोन्याच्या किमतीत तेजीचा अंदाज व्यक्त करत आहेत. जे.पी. मॉर्गन (J.P. Morgan) नुसार 2026 च्या उत्तरार्धात सोन्याची किंमत $5,000 प्रति औंस आणि वर्षाअखेरीस $6,300 पर्यंत पोहोचू शकते. गोल्डमन सॅक्स (Goldman Sachs) $5,400 तर यूबीएस (UBS) $5,000+ चा अंदाज लावत आहे. या अंदाजांमागे मध्यवर्ती बँकांची सततची खरेदी, जागतिक अनिश्चितता आणि प्रमुख मध्यवर्ती बँकांकडून व्याजदर कपातीची शक्यता कारणीभूत आहे, ज्यामुळे सोन्यासारख्या मालमत्तेला फायदा होतो.

धोके आणि आव्हाने

या सकारात्मक दृष्टिकोन असूनही, सोन्यासमोर काही धोके (Risks) आहेत. तुर्कीचे तात्पुरते स्वॅप व्यवहार, उच्च महागाई (30.9%), चलन अवमूल्यन आणि भू-राजकीय धक्के यांमुळे परिस्थिती अजूनही नाजूक आहे. मध्यवर्ती बँकांच्या खरेदीचा वेग मागील वर्षांच्या तुलनेत मंदावला आहे. रशियासारखे देश बजेटची तूट भरून काढण्यासाठी सोने विकत आहेत, जे दर्शवते की सर्वच देश खरेदी करत नाहीत. तसेच, उच्च व्याजदर सोन्याला कमी आकर्षक बनवू शकतात. अमेरिकन डॉलरची मजबुतीही सोन्यासाठी आव्हान ठरू शकते.