ॲल्युमिनियम मार्केटमध्ये हाहाकार! कतारच्या कंपनीने थांबवले उत्पादन, पुरवठ्यावर मोठे संकट

ॲल्युमिनियम बाजारात अचानक निर्माण झालेली भीती

जागतिक ॲल्युमिनियम मार्केटमध्ये अचानक उलथापालथ झाली आहे. कतारमधील 'कॅटॅल्युम' (Qatalum) या मोठ्या ॲल्युमिनियम प्लांटचे उत्पादन अनपेक्षितपणे थांबले आहे. या घटनेमुळे बाजारात ॲल्युमिनियमच्या पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होण्याची भीती निर्माण झाली आहे. विशेषतः, होर्मुझ सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) वाढत्या भू-राजकीय तणावामुळे परिस्थिती आणखी गंभीर बनली आहे. या सगळ्याचा परिणाम आता भारताच्या प्रमुख ॲल्युमिनियम उत्पादक कंपन्या, जसे की नॅशनल ॲल्युमिनियम कंपनी (Nalco), हिंडाल्को इंडस्ट्रीज (Hindalco Industries) आणि वेदांता (Vedanta) यांच्यावरही होण्याची शक्यता आहे.

पुरवठा साखळीतील अडथळा

'कॅटॅल्युम' हा कतार एनर्जी (QatarEnergy) आणि नोर्स्क हायड्रो (Norsk Hydro) यांचा संयुक्त उपक्रम असून, त्याची वार्षिक उत्पादन क्षमता सुमारे 0.65 दशलक्ष टन आहे. हे प्लांट बंद झाल्यामुळे जागतिक बाजारपेठेत ॲल्युमिनियमचा पुरवठा लगेच कमी झाला आहे. या समस्येची तीव्रता मध्य पूर्वेतील वाढत्या भू-राजकीय संघर्षांमुळे अधिकच वाढली आहे. अमेरिका आणि इस्रायलच्या इराणवरील हल्ल्यांमुळे होर्मुझ सामुद्रधुनीतील जहाजांची वाहतूक विस्कळीत झाली आहे. या सामुद्रधुनीतून दररोज अंदाजे 20% जागतिक तेल आणि मोठा LNG चा पुरवठा होतो. मार्चच्या पहिल्या आठवड्यात या मार्गावरील जहाजांची वाहतूक तब्बल 94% नी घटल्यामुळे, ॲल्युमिनासारख्या कच्च्या मालाची आयात आणि तयार ॲल्युमिनिअमची निर्यात यावर परिणाम होण्याची चिंता आहे. गल्फ कोऑपरेशन कौन्सिल (GCC) देश एकत्रितपणे जागतिक ॲल्युमिनियम क्षमतेच्या सुमारे 8% उत्पादन करतात, ज्यात अमिरात ग्लोबल ॲल्युमिनियम, ॲल्युमिनियम बहरीन आणि सौदी अरेबियाच्या माडेनचा समावेश आहे. जर हा व्यापार मार्ग दीर्घकाळ प्रभावित राहिला, तर जागतिक ॲल्युमिनियम पुरवठ्याच्या एका मोठ्या भागाला धोका निर्माण होऊ शकतो. परिणामी, LME ॲल्युमिनियमच्या किमती ₹3,194.50 प्रति टन या एका महिन्याच्या उच्चांकावर पोहोचल्या आहेत.

भारतीय कंपन्यांची स्थिती

या अस्थिर परिस्थितीत, नलको, हिंडाल्को आणि वेदांता या भारताच्या ॲल्युमिनियम क्षेत्रातील महत्त्वाच्या कंपन्या आहेत. भारत हा जगातील दुसरा सर्वात मोठा ॲल्युमिनियम उत्पादक देश आहे. नॅशनल ॲल्युमिनियम कंपनी (Nalco) ही एक सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनी असून, तिचे मार्केट कॅपिटलायझेशन सुमारे ₹66,642 कोटी आहे. त्यांच्याकडे स्वतःचे बॉक्साइट खाणी, ॲल्युमिना रिफायनरी आणि 1200 MW क्षमतेचा पॉवर प्लांट असल्याने ऊर्जा खर्चातील चढ-उतारांचा फारसा परिणाम होत नाही. हिंडाल्को इंडस्ट्रीजचे मार्केट कॅपिटलायझेशन ₹2.1 ट्रिलियन पेक्षा जास्त आहे आणि त्यांची उपकंपनी नोव्हेलिस (Novelis) ही जगातील सर्वात मोठी ॲल्युमिनियम रोलिंग आणि रीसायकलिंग कंपनी आहे. वेदांता ही भारतातील सर्वात मोठी ॲल्युमिनियम उत्पादक कंपनी असून, राष्ट्रीय उत्पादनात तिचे योगदान सुमारे 43% आहे. तिचे मार्केट कॅपिटलायझेशन अंदाजे ₹282,858 कोटी आहे आणि मागील एका वर्षात तिने 76.79% चा चांगला परतावा दिला आहे. या कंपन्यांचे उत्पादन एकीकरणात (integrated) असले तरी, पुरवठ्यातील धक्क्यांमुळे किमतीत मोठी, जरी तात्पुरती, वाढ होण्याची शक्यता आहे. भारतीय देशांतर्गत उत्पादन क्षेत्रात जानेवारी 2026 मध्ये 13.2% ची वाढ नोंदवली गेली आहे, जी मागणीतील मजबुती दर्शवते.

भविष्यातील धोके आणि शक्यता

सध्या ॲल्युमिनियमच्या किमती वाढत असल्या तरी, काही मूलभूत धोके देखील आहेत. होर्मुझ सामुद्रधुनीतील भू-राजकीय अस्थिरतेचा दीर्घकाळ टिकणारा परिणाम ही मुख्य चिंता आहे. जर संघर्ष वाढला किंवा व्यापार मार्ग दीर्घकाळासाठी बंद राहिले, तर इन्व्हेंटरी (Inventory) वेगाने कमी होऊ शकते, ज्यामुळे किमती आणखी वाढू शकतात. याशिवाय, भारतीय उत्पादकांना उच्च ऊर्जा खर्च (30-35% उत्पादन खर्चाचा भाग), आयात केलेल्या कच्च्या मालावरील अवलंबित्व आणि जागतिक वस्तूंच्या किमतीतील चढ-उतार यांसारख्या समस्यांना तोंड द्यावे लागते. ॲल्युमिनियमवरील आयात शुल्काची रचना देखील एक चिंतेचा विषय आहे, ज्यामुळे देशांतर्गत उत्पादक आयात केलेल्या मालाच्या तुलनेत कमी स्पर्धात्मक ठरू शकतात.

पुढील वाटचाल

पुढील काळात, ॲल्युमिनियमच्या किमती आणि भारतीय कंपन्यांची कामगिरी मध्य पूर्वेतील संघर्षाची तीव्रता आणि कालावधीवर अवलंबून असेल. ब्रोकरेज फर्म्सनी मात्र या कंपन्यांसाठी चांगल्या संधी दर्शवल्या आहेत. सिस्टिमॅटिक्स (Systematix) ने वेदांतासाठी ₹898, हिंडाल्कोसाठी ₹840 आणि नलकोसाठी ₹436 ची टार्गेट प्राईस (Target Price) दिली आहे. दुसरीकडे, काही विश्लेषकांनी क्षेत्रातील जोखमींबद्दल चिंता व्यक्त केली आहे. भारताच्या पायाभूत सुविधा आणि देशांतर्गत उत्पादन क्षेत्रावर सरकारचा असलेला भर, ॲल्युमिनियमच्या मागणीला चालना देऊ शकतो. 2030 पर्यंत ॲल्युमिनियमचा वापर 8.3 दशलक्ष टन पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. मात्र, भू-राजकीय जोखीम, जागतिक पुरवठा आणि देशांतर्गत उत्पादन खर्च यांच्यातील गुंतागुंत आगामी काळात नलको, हिंडाल्को आणि वेदांताच्या कामगिरीवर परिणाम करेल.