BHEL आणि कोल इंडियाच्या संयुक्त उपक्रमाने ओडिशा राज्यात ₹25,016 कोटींचा कोळसा गॅसिफिकेशन प्रकल्प सुरू केला आहे. यातून अमोनियम नायट्रेटचे उत्पादन होणार असून, देशांतर्गत मागणीच्या **35%** भाग भागवला जाईल. यामुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होईल.
काय घडले?
भारत हेवी इलेक्ट्रिकल्स लिमिटेड (BHEL) आणि कोल इंडिया लिमिटेड (CIL) यांच्या संयुक्त उपक्रमातील भारत कोल गॅसिफिकेशन अँड केमिकल्स लिमिटेड (BCGCL) या कंपनीने ओडिशातील झारसुगुडा जिल्ह्यात एक मोठा कोळसा गॅसिफिकेशन प्रकल्प सुरू केला आहे. या प्रकल्पाचा एकूण खर्च सुमारे ₹25,016 कोटी इतका आहे. या प्लांटमध्ये स्थानिक कोळशापासून सिंथेसिस गॅस तयार केला जाईल, ज्यावर प्रक्रिया करून अमोनियम नायट्रेट बनवले जाईल. हा पदार्थ खत उद्योगासाठी आणि औद्योगिक स्फोटकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. हा प्रकल्प सरकारच्या राष्ट्रीय कोळसा गॅसिफिकेशन मिशनचा एक भाग आहे, ज्याचे लक्ष्य 2030 पर्यंत 100 दशलक्ष टन कोळशाचे गॅसिफिकेशन करणे आहे.
आयातीवरील अवलंबित्व कमी होणार
भारतातील रासायनिक बाजारातील पुरवठ्याची मोठी तूट भरून काढण्यासाठी हा प्रकल्प महत्त्वाचा ठरणार आहे. 2030 पर्यंत, हा प्लांट देशांतर्गत अमोनियम नायट्रेटच्या मागणीपैकी सुमारे 35% भाग पूर्ण करू शकेल असा अंदाज आहे. देशात उत्पादन वाढल्याने, भारत दरवर्षी 0.66 दशलक्ष टन अमोनियम नायट्रेटची आयात कमी करू शकेल. यामुळे सरकारला दरवर्षी $360 दशलक्ष पेक्षा जास्त परकीय चलन वाचवण्याची अपेक्षा आहे. प्रकल्पाच्या संपूर्ण कार्यकाळात ही बचत $9 अब्ज पेक्षा जास्त होऊ शकते. हे 'आत्मनिर्भर भारत' धोरणाशी सुसंगत आहे.
तंत्रज्ञान आणि अंमलबजावणीतील जोखीम
या प्रकल्पासाठी BHEL ने विकसित केलेले स्वदेशी 'प्रेशराइज्ड फ्लुइडाइज्ड बेड कोळसा गॅसिफिकेशन तंत्रज्ञान' वापरले जाईल. देशांतर्गत तंत्रज्ञानाचा वापर हा आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने एक मोठे पाऊल असले तरी, मोठ्या प्रमाणात कोळसा गॅसिफिकेशन प्रकल्प अत्यंत क्लिष्ट आणि भांडवली-केंद्रित (Capital-intensive) असतात. गुंतवणूकदारांसाठी, सर्वात मोठी जोखीम ही अंमलबजावणीची आहे. अशा मोठ्या प्रमाणावरील 'पहिल्या प्रकारचे' युनिट तयार करताना तांत्रिक आव्हाने येऊ शकतात, ज्यामुळे प्रकल्पाला विलंब किंवा खर्च वाढण्याची शक्यता आहे. प्रकल्पाचे यश गॅसिफिकेशन प्रक्रियेच्या कार्यक्षमतेवर आणि प्लांट सुरू झाल्यानंतर कंपनीची ऑपरेशन्स स्थिर ठेवण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल.
भांडवली खर्च आणि आर्थिक परिणाम
₹25,016 कोटी इतकी मोठी गुंतवणूक BHEL आणि कोल इंडिया या दोन्ही मूळ कंपन्यांवर लक्षणीय आर्थिक परिणाम करेल. कोल इंडिया कच्च्या मालाचा मुख्य पुरवठादार आहे, तर BHEL अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान पुरवते. विश्लेषक अशा मोठ्या भांडवली खर्चाचा कंपनीच्या रोख प्रवाह (Cash Flow), कर्जाची पातळी आणि भांडवलावरील परतावा (Return on Capital) यावर कसा परिणाम होतो यावर लक्ष ठेवून असतात. प्रकल्पाची व्यवहार्यता कोळशाची किंमत आणि अंतिम रासायनिक उत्पादने (अमोनियम नायट्रेट, मिथेनॉल आणि अमोनिया) यांच्या बाजारभावातील तफावतीवर तसेच सरकारी कोळसा गॅसिफिकेशन योजनांमधून मिळणाऱ्या सवलतींवर अवलंबून असेल.
गुंतवणूकदारांनी काय पहावे?
गुंतवणूकदार पुढील स्टॉक एक्सचेंज फाइलिंगमध्ये प्रकल्पाच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवू शकतात. विशेषतः, बांधकामाची आणि सुरू होण्याची वेळ (Timeline), निधीची रचना (कर्ज विरुद्ध अंतर्गत निधी) आणि प्रकल्पाच्या अपेक्षित अंतर्गत परतावा दराबाबत (IRR) व्यवस्थापनाच्या टिप्पण्यांवर लक्ष केंद्रित करणे महत्त्वाचे ठरेल. याव्यतिरिक्त, सरकारच्या राष्ट्रीय कोळसा गॅसिफिकेशन मिशनची प्रगती ट्रॅक केल्यास, प्रकल्पाच्या व्यवहार्यतेला मदत करणाऱ्या संभाव्य धोरणात्मक समर्थनाबद्दल माहिती मिळेल.