महिला आर्थिक सक्षमीकरण: खाती उघडली, पण खरी आर्थिक ताकद अजूनही दूर?

'समावेशना'चा देखावा: प्रवेश विरुद्ध खरी आर्थिक ताकद

आर्थिक समावेशनाचे आकडे भक्कम दिसत असले तरी, ते महिलांच्या खऱ्या आर्थिक आरोग्याचे आणि सुरक्षेचे चित्र पूर्णपणे दर्शवत नाहीत. बँक खाती आणि डिजिटल सुविधांची उपलब्धता वाढली असली तरी, याचा अर्थ महिला खऱ्या अर्थाने आर्थिक दृष्ट्या सुरक्षित झाल्या आहेत असा नाही.

समावेशनाचा आभास: सक्रियता विरुद्ध संकटातील लवचिकता

जगभरातील मोठ्या संख्येने महिला आता बँक खाती आणि मोबाईल फोन वापरत आहेत, जे आर्थिक समावेशनातील प्रगती दर्शवते. मात्र, केवळ खाते असणे म्हणजे आर्थिक लवचिकता (Financial Resilience) असणे नव्हे. अनेक ठिकाणी, खाते वापरले जात असूनही, आपत्कालीन परिस्थितीत पैसे मिळण्यात अडचणी येतात, ज्यामुळे आर्थिक असुरक्षितता जाणवते. खाती निष्क्रिय राहण्याचे प्रमाणही जास्त आहे, विशेषतः ज्या योजना व्यापक प्रवेशासाठी बनवल्या आहेत. कोविड-19 साथीच्या रोगाने डिजिटल खात्यांचा वापर वाढवला, पण त्याच वेळी महिलांच्या आधीपासून असलेल्या असुरक्षितता समोर आणल्या, ज्यांना अनेकदा आवश्यक मदत निधीसाठी या औपचारिक प्रणालींवर अवलंबून राहावे लागते.

दुर्लक्षित आर्थिक शक्ती: महिला उद्योजक

जगभरातील महिला उद्योजक एक मोठी, पण अपुरे भांडवल असलेली आर्थिक शक्ती आहेत. जगभरातील महिलांच्या नेतृत्वाखालील व्यवसायांकडून $1.7 ट्रिलियन इतक्या क्रेडिटची (कर्जाची) मागणी आहे, परंतु हे भांडवल त्यांना मिळणे कठीण आहे. वित्तीय सेवा पुरवणारे अनेकदा महिलांना जास्त क्रेडिट रिस्क (Credit Risk) मानतात, ज्यामुळे पुरुष-नेतृत्वाखालील व्यवसायांच्या तुलनेत त्यांना कमी कर्ज मिळते. मात्र, आकडेवारी याच्या उलट आहे: महिला उत्तम परतफेड क्षमता दाखवतात आणि जास्त काळ ग्राहक म्हणून टिकून राहतात. एकदा आर्थिक संस्थेशी जोडल्या गेल्यावर, महिला सुमारे 60% जास्त काळ त्या संस्थेच्या ग्राहक राहण्याची शक्यता असते. त्या बचत करतात आणि कुटुंबातील सदस्यांनाही औपचारिक प्रणालीत आणतात.

भांडवलाची कोंडी आणि संरचनात्मक पक्षपात

महिला उद्योजकांसाठी व्हेंचर कॅपिटल (Venture Capital) मिळवणे हे एक मोठे आव्हान आहे. 2025 हे वर्ष महिला-नेतृत्वाखालील स्टार्टअप्ससाठी विक्रमी ठरले असले तरी, जागतिक निधीपैकी तो फक्त 3% होता. गुंतवणूक समित्यांमध्ये असलेला पूर्वाग्रह (Bias) हे याचे एक कारण आहे. महिला गुंतवणूकदारांच्या उपस्थितीने महिला संस्थापक अधिक गुंतवणूक मिळवू शकतात, असे दिसून आले आहे. अनेक पुरुष गुंतवणूकदारांना महिलांसाठी असलेल्या उत्पादनांची बाजारपेठ (उदा. फेमटेक) समजत नाही, ज्यामुळे संधी मर्यादित होतात. भांडवल वाटपातील या पक्षपातीपणामुळे महिला उद्योजकांना त्यांच्या कंपन्यांच्या जीवनकाळात लक्षणीयरीत्या कमी भांडवल मिळते.

खऱ्या समावेशनासाठी 'लवचिकता' महत्त्वाची

खऱ्या आर्थिक समावेशनासाठी लवचिकतेवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. यासाठी महिलांना आर्थिक साक्षरता, विविध उत्पादने आणि आपत्कालीन परिस्थिती व आर्थिक धक्क्यांना सामोरे जाण्यासाठी सुलभ सेवा देणे महत्त्वाचे आहे. हवामान बदल (Climate Change) सारखे धोके वाढत आहेत, ज्यासाठी आरोग्य आणि एकूण लवचिकता विचारात घेणारे एकत्रित आर्थिक उपाय आवश्यक आहेत. नाविन्यपूर्ण उत्पादन डिझाइन, जसे की पशुधन आणि आरोग्य विम्याचे एकत्रीकरण करणे, किंवा वाहतूक खर्चाचा समावेश करणे, हे दर्शवते की केवळ गरजा नव्हे, तर वापरकर्त्यांच्या जटिल वास्तवांना समजून घेणे आवश्यक आहे. यासोबतच, व्यवसाय व्यवस्थापन शिक्षण, बजेटिंग आणि वैयक्तिक व व्यावसायिक वित्त वेगळे ठेवणे यांसारख्या गैर-आर्थिक मदतीही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. भारतातील BC Sakhis सारख्या उपक्रमांनी महिलांना केवळ खाती वापरण्यास आणि उत्पादने स्वीकारण्यास मदत केली नाही, तर त्यांचे व्यवसाय व्यवस्थापित करण्यासही सक्षम केले आहे. या कार्यक्रमांच्या यशामुळे RBI ने महिलांसाठी आर्थिक क्षेत्रात कर्मचाऱ्यांचे लक्ष्य वाढवले आहे.

भविष्यातील वाटचाल

आर्थिक सेवा महिलांसाठी कशा तयार केल्या जातात आणि कशा दिल्या जातात यात धोरणात्मक बदल घडवणे आवश्यक आहे. यात केवळ मूलभूत खाते वापरापलीकडे जाऊन, जटिल उत्पादनांचे फायदे आणि व्यवसाय व्यवस्थापन कौशल्यांवरील आर्थिक शिक्षणावर अधिक भर दिला पाहिजे. वित्तीय संस्थांनी महिला उद्योजकांना समान कर्ज सुविधा आणि दीर्घकालीन संबंध व्यवस्थापन देऊन, त्यांच्यासाठी सेवा देण्याचे व्यावसायिक महत्त्व ओळखले पाहिजे. धोरणात्मक चौकटही महिलांचा आर्थिक क्षेत्रात आणि भांडवल वाटपाच्या निर्णयांमध्ये अधिक सहभाग वाढवण्यासाठी अनुकूल होत राहील. वाढता आंतर-पिढी संपत्ती हस्तांतरण (Intergenerational Wealth Transfer) हा महिला केवळ संपत्ती निर्माण करणाऱ्याच नव्हे, तर तिच्या व्यवस्थापनात आणि वितरणात सक्रिय भागीदार बनतील याची खात्री करण्याची एक मोठी संधी आहे.