UPI चा रेकॉर्डब्रेक प्रवास आणि सायबर हल्ल्यांचा धोका
भारतातील युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) ने डिजिटल व्यवहारांमध्ये नवा इतिहास रचला आहे. डिसेंबर 2025 मध्ये, UPI ने तब्बल 21.6 अब्ज व्यवहार पूर्ण केले, ज्यांचे एकूण मूल्य सुमारे ₹30 लाख कोटी होते. ही प्रचंड वाढ डिजिटल अर्थव्यवस्थेची ताकद दर्शवते, परंतु त्याच वेळी फसवणुकीचा धोकाही वाढवते. फिशिंग (Phishing), सिम-स्वॅप (SIM-swap) आणि सोशल इंजिनिअरिंगसारख्या (Social Engineering) अत्याधुनिक युक्त्या वापरून सायबर गुन्हेगार मोठ्या रकमेच्या व्यवहारांना लक्ष्य करत आहेत.
वाढत्या मर्यादा, वाढती सुरक्षा गरज
नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) च्या नवीन नियमांनुसार, 15 सप्टेंबर 2025 पासून काही विशेष वापरकर्त्यांसाठी, जसे की व्यापारी, प्रति व्यवहार ₹5 लाख आणि दररोज ₹10 लाख पर्यंत व्यवहार करण्याची परवानगी मिळाली आहे. सामान्य पीअर-टू-पीअर (Peer-to-Peer) व्यवहारांसाठी ₹1 लाख मर्यादा कायम आहे. या वाढलेल्या मर्यादांमुळे व्यवहारांना अधिक सुरक्षित करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
IVR: सायबर फसवणुकीविरुद्धचे 'व्हॉइस शील्ड'
या पार्श्वभूमीवर, बँका आता IVR सिस्टीमचा वापर करत आहेत. रोखत महाजन, संस्थापक आणि व्यवस्थापकीय भागीदार, plutos ONE यांच्या मते, "उच्च-मूल्याच्या व्यवहारांसाठी IVR पडताळणी ही गैरसोय नसून, ती एक आवश्यक जोखीम नियंत्रण यंत्रणा आहे." IVR कॉलद्वारे, बँक ग्राहकाला प्रत्यक्ष व्यवहाराची पुष्टी करण्यास सांगते, ज्यामुळे ग्राहकाचा खरा हेतू तपासला जातो. हे रियल-टाइम (Real-time) पडताळणी तंत्रज्ञान फसवणुकीचा प्रयत्न ओळखण्यास आणि थांबविण्यात मदत करते.
डेटा-आधारित चाचण्या आणि AI चा वापर
IVR पडताळणीचे ट्रिगर (Triggers) अत्यंत विचारपूर्वक आणि डेटा-आधारित असतात. यामध्ये ग्राहकाची प्रोफाइल, मागील व्यवहारांचा इतिहास, सध्याचे फसवणुकीचे ट्रेंड्स (Fraud Trends), व्यवहाराची रक्कम, व्यवहार होण्याचा वेग, मर्चंट कॅटेगरी (Merchant Category) आणि डिव्हाइस पॅटर्न (Device Patterns) यांसारख्या अनेक गोष्टींचे विश्लेषण केले जाते. याव्यतिरिक्त, अनपेक्षित ठिकाणाहून होणारे व्यवहार किंवा ग्राहकाच्या नेहमीच्या सवयींपेक्षा वेगळे व्यवहार यावरही लक्ष ठेवले जाते. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) ची मदत घेऊन ही प्रणाली अधिक सक्षम बनवली जात आहे, जेणेकरून डिजिटल पेमेंटचा वेग कायम राखताना फसवणूक त्वरित रोखता येईल.