मार्च २०२६: UPI चा रेकॉर्डब्रेक महिना
मार्च २०२६ मध्ये UPI ने व्यवहार मूल्याच्या आणि संख्येच्या बाबतीत नवा उच्चांक गाठला आहे. या महिन्यात ₹29.53 लाख कोटी मूल्याचे व्यवहार झाले, जे मागील वर्षीच्या मार्च २०२५ मधील ₹24.77 लाख कोटी पेक्षा 19% अधिक आहेत. व्यवहारांची संख्या देखील 24% नी वाढून 22.64 अब्ज पर्यंत पोहोचली. फेब्रुवारी २०२६ च्या तुलनेत मूल्यामध्ये 10% वाढ दिसून आली. सणासुदीचा काळ आणि आर्थिक वर्षाच्या अखेरीस सरासरी दररोज 730 दशलक्ष व्यवहार झाले, ज्यांचे सरासरी दैनिक मूल्य ₹95,243 कोटी होते. या आकडेवारीमुळे UPI भारतातील प्रमुख डिजिटल पेमेंट सिस्टम म्हणून अधिक मजबूत झाले असून, एकूण डिजिटल व्यवहारांपैकी सुमारे 85% व्यवहार UPI द्वारेच होत आहेत.
भारतातील डिजिटल अर्थव्यवस्थेत UPI चे वाढते योगदान
भारतातील वाढत्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेशी UPI चा विकास जोडलेला आहे. २०२३ मध्ये $85.13 अब्ज असलेले भारतातील फिनटेक मार्केट २०२५ पर्यंत $186.29 अब्ज पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. २०२३ पर्यंत डिजिटल अर्थव्यवस्था भारताच्या GDP मध्ये जवळपास 20% योगदान देईल असा अंदाज आहे. UPI या विस्तारात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. जागतिक स्तरावरही UPI चा दबदबा वाढत असून, ते 7 देशांमध्ये कार्यरत आहे आणि जगातील जवळपास निम्म्या रिअल-टाइम डिजिटल पेमेंटला (real-time digital payments) चालना देते.
वाढीचा वेग मंदावला आणि नवीन आव्हाने
मार्च २०२६ हा रेकॉर्डब्रेक महिना असला तरी, वर्षानुवर्षे व्यवहारांच्या मूल्यात झालेली 19% वाढ मागील कालावधीच्या तुलनेत कमी आहे. संपूर्ण आर्थिक वर्ष FY26 साठी, मूल्य वाढ 18.5% (FY25 मधील 30% पेक्षा कमी) आणि व्यवहार संख्या वाढ 30% (FY25 मधील 40% पेक्षा कमी) राहिली. हे बदल कमी मूल्याच्या पर्सन-टू-मर्चंट (P2M) व्यवहारांमध्ये झालेल्या वाढीमुळे झाले आहेत, जे आता एकूण व्हॉल्यूमच्या सुमारे 62% आहेत. यामुळे सरासरी व्यवहार मूल्य कमी झाले आहे. उच्च वाढीचा दर कायम ठेवणे आणि व्यस्त काळात पायाभूत सुविधांवरील ताण ही आव्हाने अजूनही आहेत. ग्रामीण भागात आर्थिक साक्षरतेचा अभाव, बनावट ॲप्समुळे सायबर सुरक्षा धोके आणि नेटवर्क विलंबासारख्या समस्या कायम आहेत. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वाढत्या नियामक तपासणी आणि डेटा व्यवस्थापनातील अडचणी ही प्रमुख आव्हाने आहेत. PhonePe आणि Google Pay सारख्या काही प्रमुख कंपन्यांकडे बाजारपेठेची मोठी हिस्सेदारी असणे ही देखील चिंतेची बाब आहे.
भविष्यातील वाटचाल: स्थिर वाढ आणि जागतिक विस्तार
UPI आणि भारतातील डिजिटल पेमेंट्सचे भविष्य सकारात्मक दिसत आहे. FY27 पर्यंत UPI व्यवहार 120 अब्ज पेक्षा जास्त होण्याची अपेक्षा आहे, ज्यामुळे डिजिटल अर्थव्यवस्थेचे 20% GDP मध्ये योगदान देण्याचे लक्ष्य साध्य करण्यास मदत होईल. नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) चे २०२६ पर्यंत 12 हून अधिक देशांमध्ये UPI विस्तारण्याची योजना आहे. फीचर फोन वापरकर्त्यांसाठी UPI 123PAY आणि क्रेडिट लाईन इंटिग्रेशन (credit line integration) सारख्या नवीन सुविधांमुळे UPI चा वापर वाढण्याची शक्यता आहे.