UPI ने ऑगस्ट २०२६ मध्ये २४.५१ अब्ज व्यवहारांचा ऐतिहासिक टप्पा गाठला असून किरकोळ पेमेंट मार्केटमध्ये ७७.३% हिस्सा काबीज केला आहे. मात्र, कार्डच्या तुलनेत फीचे उत्पन्न कमी असल्याने बँका आणि फिनटेक कंपन्यांसमोर कमाईचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे.
डिजिटल पेमेंटमध्ये UPI चा दबदबा
ऑगस्ट २०२६ मध्ये UPI व्यवहारांची संख्या २४.५१ अब्जांवर पोहोचली असून, एकूण व्यवहारांचे मूल्य ₹२९.८२ लाख कोटी इतके राहिले आहे. किरकोळ खरेदीसाठी UPI हे भारतीयांचे पसंतीचे माध्यम बनले असून, जुलै २०२६ पर्यंत मर्चंट पेमेंटमध्ये (P2M) याचा वाटा ७७.३% झाला आहे. याउलट, फिजिकल डेबिट कार्ड्सचा वाटा घसरून केवळ ३.२% वर आला आहे.
बँकांसाठी उत्पन्नाचे नवे आव्हान
पारंपारिक कार्ड स्वाइपवर बँकांना मर्चंट डिस्काउंट रेट (MDR) द्वारे चांगले उत्पन्न मिळत असे. मात्र, UPI व्यवहारांच्या बहुतांश भागात MDR नसल्याने बँका आणि पेमेंट सर्व्हिस प्रोव्हायडर्सच्या फी आधारित उत्पन्नावर दबाव निर्माण झाला आहे. प्रचंड ट्रांझॅक्शन व्हॉल्यूम हाताळताना इन्फ्रास्ट्रक्चरचा खर्च वाढला असून कमाईचे मार्ग मर्यादित झाले आहेत.
'क्रेडिट-ऑन-UPI' चा प्रयोग
बँका आता RuPay क्रेडिट कार्ड्सना UPI शी जोडून हे उत्पन्न परत मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. ₹२,००० च्या वरच्या व्यवहारांवर MDR आकारण्याची तरतूद करण्यात आली आहे. तरीही, १.१% ते २% पर्यंतच्या MDR मुळे लहान व्यापाऱ्यांचा याला विरोध होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
मार्केटमधील जोखीम
सध्या PhonePe, Google Pay आणि Paytm यांसारख्या काही मोजक्या कंपन्यांच्या हातात UPI चा मोठा वाटा आहे. ही एकाधिकारशाही आणि बदलणारे सरकारी नियम भविष्यात बँकांच्या नफ्यावर कसा परिणाम करतील, हे पाहणे गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाचे ठरेल.