आरबीआयचे माजी गव्हर्नर डी. सुब्बाराव यांनी यूपीआयच्या मोफत व्यवहारांबाबत महत्त्वपूर्ण विधान केले आहे. बँकांच्या हितासाठी आणि आर्थिक शाश्वततेसाठी मोठ्या व्यवहारांवर शुल्क लावणे गरजेचे असल्याचे मत त्यांनी व्यक्त केले आहे.
भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे (RBI) माजी गव्हर्नर डी. सुब्बाराव यांनी युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) च्या सध्याच्या 'मोफत' मॉडेलवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. त्यांच्या मते, हे मॉडेल बँकिंग प्रणालीवर दीर्घकालीन आर्थिक दबाव निर्माण करणारे आहे. डिजिटल व्यवहारांना चालना देण्यासाठी ही सुरुवात चांगली असली, तरी आता या यंत्रणेची शाश्वतता तपासण्याची वेळ आली आहे.
बँकांच्या नफ्यावर परिणाम
सध्याच्या 'झिरो-MDR' (मर्चंट डिस्काउंट रेट) धोरणामुळे, बँका आणि पेमेंट सेवा पुरवठादार कंपन्यांना कोणत्याही थेट उत्पन्नाशिवाय सुरक्षा आणि पायाभूत सुविधांचा खर्च सहन करावा लागतो. व्यवहारांचे प्रमाण जसे वाढत आहे, तसा बँकांच्या नफ्यावर याचा ताण वाढताना दिसत आहे. सुब्बाराव यांच्या मते, मोठ्या व्यवहारांवर शुल्क आकारल्यास या खर्चाचे व्यवस्थापन करणे सोपे होईल आणि बँकांना मोठा दिलासा मिळेल.
सरकारी नियमावली आणि कायदेशीर चौकट
या चर्चेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे कारण सरकारने 'Taxation and Other Laws (Amendment) Bill, 2026' सादर केले आहे. या कायद्यामुळे सरकारला भविष्यात यूपीआय सारख्या डिजिटल माध्यमांवर शुल्क आकारण्याचे अधिकार मिळाले आहेत. जरी सध्या अशा शुल्काची घोषणा झालेली नसली, तरी कायदेशीर रस्ता मोकळा झाला आहे.
पी२पी (P2P) व्यवहारांचे काय?
येथे एक गोष्ट स्पष्ट करणे गरजेचे आहे की, व्यक्ती-ते-व्यक्ती (P2P) होणारे छोटे व्यवहार हे भविष्यातही मोफतच राहतील. वित्तीय समावेशनाचे (Financial Inclusion) उद्दिष्ट लक्षात घेता, सरकार कोणताही अतिरिक्त बोजा सर्वसामान्य नागरिकांवर टाकण्याच्या मनस्थितीत नाही. प्रस्तावित शुल्क हे प्रामुख्याने मोठ्या व्यापारी व्यवहारांच्या श्रेणीतच मर्यादित राहण्याची शक्यता आहे.
गुंतवणुकीचा दृष्टिकोन
जर भविष्यात सरकारने मर्चंट व्यवहारांवर शुल्क आकारण्याचा निर्णय घेतला, तर बँकिंग क्षेत्रातील कंपन्यांसाठी ते उत्पन्नाचे नवे साधन ठरेल. मात्र, व्यापाऱ्यांवर अतिरिक्त खर्च लादला गेल्यास, ते ग्राहकांकडून तो वसूल करण्याची भीतीही आहे, ज्यामुळे डिजिटल व्यवहारांच्या वेगावर काहीसा परिणाम होऊ शकतो. या सर्व घडामोडींवर आता गुंतवणूकदारांचे लक्ष लागले आहे.