बँकेत गहाण ठेवलेले सोने चोरीला गेल्यास कर्ज आपोआप माफ होत नाही, परंतु बँक नुकसान भरपाई देण्यासाठी कायदेशीररित्या जबाबदार असते. दागिन्यांचे वजन, मेकिंग चार्जेस आणि त्यातील खड्यांची किंमत मिळवण्यासाठी कर्जदारांना काही महत्त्वाच्या प्रक्रिया पूर्ण कराव्या लागतात.
बँकेत गहाण ठेवलेले सोने चोरीला गेल्यास अनेक कर्जदारांना असे वाटते की त्यांचे कर्ज आता आपोआप संपले आहे, पण हे पूर्णपणे चुकीचे आहे. गहाण ठेवलेली वस्तू चोरीला गेली तरी कर्ज कराराची कायदेशीर जबाबदारी कायम राहते. 'इंडियन कॉन्ट्रॅक्ट ॲक्ट'नुसार, बँक ही 'बेली' (Bailee) म्हणून काम करते, म्हणजेच ग्राहकांचे दागिने सुरक्षित ठेवणे ही त्यांची कायदेशीर जबाबदारी आहे. बँकेच्या निष्काळजीपणामुळे चोरी झाल्यास, बँक नुकसान भरपाई देण्यास बांधील असते.
नुकसान भरपाई कशी ठरते?
जुलै 2026 मधील एका ग्राहक आयोगाच्या निकालानुसार, बँक केवळ सोन्याच्या कच्च्या किमतीवर (Market Price) बोळवण करू शकत नाही. जर चोरीला गेलेले दागिने असतील, तर बँकेला सोन्याचे वजन, घडणावळ (Making Charges) आणि दागिन्यांमध्ये असलेल्या खड्यांची (Stones) पूर्ण किंमत देण्यास भाग पाडता येते.
कागदपत्रांचे महत्त्व
तुमचा क्लेम यशस्वी होण्यासाठी तुमच्याकडे मूळ पावती (Pledge Receipt), व्हॅल्युएशन प्रमाणपत्र आणि दागिन्यांची यादी असणे अत्यंत गरजेचे आहे. जर तुमच्याकडे दागिन्यांचे फोटो किंवा खरेदीची मूळ बिले असतील, तर ती पुरावा म्हणून सादर करा. हे पुरावे नुकसान भरपाईची रक्कम ठरवताना अत्यंत मोलाचे ठरतात.
बँकर आणि लॉकर चोरीमधील फरक
बँक लॉकरच्या चोरीचे नियम वेगळे असतात, पण गहाण ठेवलेल्या सोन्याच्या बाबतीत बँकेची जबाबदारी अधिक असते. कारण बँक या सोन्याचा वापर कर्जासाठी सुरक्षितता म्हणून करते, त्यामुळे या वस्तूचे रक्षण करणे ही त्यांची प्राथमिक जबाबदारी आहे.
तक्रार कशी करावी?
जर बँक पुरेशी भरपाई देण्यास नकार देत असेल किंवा प्रतिसाद देत नसेल, तर खालील पावले उचला:
१. बँकेच्या अंतर्गत तक्रार निवारण विभागाकडे (Grievance Department) लेखी तक्रार करा आणि तक्रार क्रमांक (Reference Number) नोंदवून घ्या.
२. प्रश्न सुटला नाही तर Reserve Bank of India च्या 'इंटीग्रेटेड ओंबड्समन स्कीम' (Integrated Ombudsman Scheme) कडे धाव घ्या.
या प्रक्रियेत पोलिस FIR, बँकेसोबतचा पत्रव्यवहार आणि मूळ कर्ज कागदपत्रांच्या प्रती जपून ठेवा, जेणेकरून बँकेच्या चुकीची शिक्षा तुम्हाला व्याजाच्या स्वरूपात भोगावी लागणार नाही.