RBI UDGAM Portal: निष्क्रिय खात्यातील पैसे परत मिळवा! असा करा शोध

तुमच्या बँकेत अनेक वर्षांपासून निष्क्रिय (dormant) खाती आहेत का? काळजी करू नका, तुमचे पैसे गमावले नाहीत! भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) सुरू केलेल्या UDGAM पोर्टलमुळे आता तुम्ही स्वतः किंवा तुमचे वारसदार, जुन्या निष्क्रिय खात्यांमधील पैसे सहज शोधू शकता आणि परत मिळवू शकता. हे पोर्टल कसे काम करते, पैसे परत मिळवताना कोणते धोके आहेत आणि तुम्हाला काय तयारी करावी लागेल, हे जाणून घेऊया.

काय घडले?

भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) निष्क्रिय बँक खात्यांमधून पैसे परत मिळवण्यासाठी एक नवी यंत्रणा सुरू केली आहे. नियमांनुसार, जर एखादे बँक खाते 10 वर्षांहून अधिक काळ वापरात नसेल, तर त्या खात्यातील शिल्लक रक्कम 'ठेवीदार शिक्षण आणि जागरूकता निधी' (Depositor Education and Awareness Fund - DEAF) मध्ये हस्तांतरित केली जाते. पण अनेकांना गैरसमज असतो की यानंतर पैसे कायमचे गमावले जातात. मात्र, असे नाही. हे पैसे ग्राहकांचेच असतात. या पैसे परत मिळवण्याची प्रक्रिया सोपी करण्यासाठी, RBI ने UDGAM (Unclaimed Deposits – Gateway to Access inforMation) पोर्टल लाँच केले आहे. या एकाच पोर्टलवरून तुम्ही वेगवेगळ्या बँकांमधील आपल्या निष्क्रिय ठेवी शोधू शकता.

गुंतवणूकदारांसाठी हे महत्त्वाचे का आहे?

अनेक कुटुंबांमध्ये, अशा निष्क्रिय खात्यांमधील पैसे दिवंगत नातेवाईकांचे असतात किंवा नोकरी बदलल्यामुळे, स्थलांतरित झाल्यामुळे किंवा विसरल्यामुळे खाती तशीच पडून राहतात. संपत्ती व्यवस्थापन (wealth management) आणि वारसा नियोजन (estate planning) करताना या प्रक्रियेची माहिती असणे खूप महत्त्वाचे आहे. हे पैसे कायदेशीररित्या तुमचे असले तरी, ते परत मिळवण्याची प्रक्रिया वेळखाऊ असू शकते. UDGAM पोर्टल तुम्हाला हे पैसे कुठे जमा आहेत, हे शोधण्यात मदत करते, परंतु प्रत्यक्ष दावा (claim) मात्र संबंधित बँकेतच करावा लागतो.

पैसे परत मिळवण्याची प्रक्रिया कशी आहे?

UDGAM पोर्टल हे केवळ एक शोधण्याचे माध्यम आहे, थेट पैसे परत देणारे प्लॅटफॉर्म नाही. एकदा तुम्ही या पोर्टलवरून निष्क्रिय ठेवी शोधल्या की, तुम्हाला संबंधित बँकेशी संपर्क साधून पैसे परत मिळवण्यासाठी अर्ज करावा लागेल. ही स्वयंचलित (automated) प्रणाली नाही; बँकेला अर्जदाराची ओळख पडताळणे आवश्यक असते. मूळ खातेधारकाला यासाठी सामान्य KYC कागदपत्रे सादर करावी लागतात. जर खाते एखाद्या मृत व्यक्तीचे असेल, तर नॉमिनी (nominee) किंवा कायदेशीर वारसदारांना अतिरिक्त कागदपत्रे, जसे की मृत्यू प्रमाणपत्र (death certificate), वारसा प्रमाणपत्र (succession certificate) किंवा मृत व्यक्तीचे मृत्युपत्र (will) सादर करावे लागतील.

धोके आणि संभाव्य अडचणी

ही प्रणाली योग्य मालकांना पैसे परत देण्यासाठीच बनवली आहे, परंतु ठेवीदारांनी काही संभाव्य अडचणींबद्दल जागरूक असले पाहिजे. सर्वात मोठी अडचण म्हणजे कागदपत्रांची गुंतागुंत. जुन्या, विसरलेल्या खात्यांसाठी, बँकांकडे सध्याची माहिती उपलब्ध नसते. वारसदारांना अनेकदा मूळ खातेधारकाशी असलेले नाते सिद्ध करण्यासाठी प्रशासकीय अडचणींना सामोरे जावे लागते. याव्यतिरिक्त, RBI अनेकदा बनावट वेबसाइट्स किंवा फसव्या व्यक्तींबद्दल चेतावणी देते, जे दावा प्रक्रियेत मदत करण्याच्या बहाण्याने लोकांकडून पैसे उकळण्याचा प्रयत्न करतात. गुंतवणूकदारांनी आणि ठेवीदारांनी खात्री करावी की ते फक्त RBI द्वारे व्यवस्थापित अधिकृत UDGAM पोर्टलचाच वापर करतील आणि कधीही संवेदनशील बँकिंग माहिती, OTP किंवा पासवर्ड कोणत्याही थर्ड-पार्टी वेबसाइट्स किंवा व्यक्तींना शेअर करू नयेत.

सेक्टर संदर्भ आणि बँकिंग दायित्व (Liability)

भारतातील बँकिंग क्षेत्रासाठी, न परत मिळालेल्या ठेवी (unclaimed deposits) एक मोठे दायित्व आहेत. DEAF योजनेअंतर्गत बँकांना हे पैसे मध्यवर्ती बँकेच्या व्यवस्थापनाखाली ठेवावे लागतात. ही शोध प्रक्रिया डिजिटायझेशनकडे नेणे, हे नियामक (regulator) म्हणून RBI ची पारदर्शकता आणि ग्राहक संरक्षण वाढवण्याची धडपड दर्शवते. न परत मिळालेल्या ठेवींचे मोठे प्रमाण सूचित करते की बँकांना खातेदारांचा मागोवा ठेवण्यात आणि त्यांच्याशी संवाद साधण्यात सुधारणा करण्याची गरज आहे, विशेषतः शाखांचे जाळे बदलत असताना किंवा खाती विलीन (merge) केली जात असताना.

गुंतवणूकदारांनी काय लक्ष ठेवावे?

जर तुम्हाला वाटत असेल की तुमच्या किंवा तुमच्या कुटुंबातील सदस्यांच्या नावावर काही निष्क्रिय खात्यांमध्ये पैसे आहेत, तर पहिली पायरी म्हणजे अधिकृत UDGAM पोर्टलला भेट देऊन अशा खात्यांच्या अस्तित्वाची पडताळणी करणे. भविष्यात तुमची खाती निष्क्रिय होणार नाहीत याची खात्री करण्यासाठी, तुमच्या सर्व सक्रिय बँक खात्यांसाठी KYC ची स्थिती नियमितपणे तपासा. जर तुम्ही वारसा हक्काची प्रक्रिया हाताळत असाल, तर सर्व आर्थिक नोंदी एकत्रित करा आणि नॉमिनेशन अद्ययावत (update) केल्याची खात्री करा, जेणेकरून नंतर कायदेशीर प्रक्रियेत वेळ वाया जाणार नाही. RBI च्या अधिकृत सूचनांवर लक्ष ठेवा, कारण ते वेळोवेळी पोर्टलवर सहभागी बँकांची यादी आणि दावा प्रक्रिया अद्ययावत करत असतात.