RBI चे नवीन पाऊल: डिजिटल पेमेंट फ्रॉड रोखण्यासाठी AI-आधारित प्लॅटफॉर्म लाँच!

फसवणूक रोखणार 'AI'

११ ऑगस्ट २०२६ रोजी, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) FIBAC 2026 परिषदेत 'डिजिटल पेमेंट इंटेलिजन्स प्लॅटफॉर्म' (DPIP) सादर केले. डिजिटल पेमेंट फ्रॉडची वाढती प्रकरणे रोखण्यासाठी हे एक मोठे आणि केंद्रीकृत पाऊल आहे. या प्लॅटफॉर्ममध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि मशीन लर्निंगचा (ML) वापर करून बँकिंग सिस्टीममध्ये रिअल-टाइम माहितीची देवाणघेवाण केली जाईल.

IDPIC ची भूमिका

हे प्लॅटफॉर्म इंडियन डिजिटल पेमेंट इंटेलिजन्स कॉर्पोरेशन (IDPIC) चालवेल. ही एक नॉन-प्रॉफिट कंपनी असून, ऑक्टोबर २०२५ मध्ये तिची स्थापना झाली. स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI) या कंपनीचा एक महत्त्वाचा प्रवर्तक आहे, ज्याला ५०% स्टेक ठेवण्याची परवानगी मिळाली आहे. याचा मुख्य उद्देश एक सुरक्षित आणि प्रमाणित इन्फ्रास्ट्रक्चर तयार करणे आहे, ज्यामुळे बँकांना संशयास्पद व्यवहार त्वरित ओळखता येतील आणि रिपोर्ट करता येतील.

AI आणि मानवी हस्तक्षेप

RBI गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी सांगितले की, सायबर गुन्हेगारीविरुद्ध लढण्यासाठी तंत्रज्ञान महत्त्वाचे असले तरी, मानवी बुद्धिमत्तेची जागा ते घेऊ शकत नाही. AI वापरताना बँकांनी मजबूत गव्हर्नन्स फ्रेमवर्कला प्राधान्य द्यावे, असेही त्यांनी स्पष्ट केले. बँकांना त्यांच्या AI मॉडेल्सची यादी ठेवावी लागेल आणि सिस्टीम हॅकिंगपासून सुरक्षित असल्याची खात्री करण्यासाठी कठोर चाचण्या कराव्या लागतील.

धोके आणि आव्हाने

गुंतवणूकदारांसाठी, या नवीन AI-आधारित प्रणालीमुळे बँकांचा ऑपरेशनल खर्च वाढण्याची शक्यता आहे. जुन्या बँकिंग सॉफ्टवेअरला नवीन AI सुरक्षा प्रणालींशी जोडणे हे एक मोठे आव्हान असेल. तसेच, थर्ड-पार्टी AI व्हेंडर्सवर अवलंबून राहिल्याने डेटा प्रायव्हसी धोक्यात येऊ शकते.

याशिवाय, AI चा गैरवापर हा एक मोठा धोका आहे. बँका फसवणूक रोखण्यासाठी AI वापरतील, त्याचवेळी गुन्हेगार नवीन सिस्टीममधील त्रुटी शोधण्यासाठी त्याच तंत्रज्ञानाचा वापर करू शकतात. RBI ने मानवी हस्तक्षेपावर दिलेला भर हा या धोक्यांना कमी करण्याचा एक मार्ग आहे.

पुढील काही तिमाहीत बँकिंग क्षेत्र या अंमलबजावणीवर लक्ष केंद्रित करेल. बँका कशाप्रकारे विद्यमान ट्रान्झॅक्शन डेटा IDPIC प्लॅटफॉर्मशी जोडतात आणि वापरकर्त्यांच्या अनुभवावर किंवा खर्चावर याचा काय परिणाम होतो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.