भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) लवकरच ₹10 आणि ₹20 च्या नवीन पॉलिमर (प्लास्टिक) नोटा आणणार आहे. या नव्या नोटांचा पायलट प्रोजेक्ट (Pilot Project) सुरु केला जाणार आहे. यामागे नोटांची टिकाऊपणा आणि सुरक्षा वाढवणे हा मुख्य उद्देश आहे.
नोटांची टिकाऊपणा आणि सुरक्षा वाढवण्यावर भर
RBI चा हा पायलट प्रोजेक्ट नोटांची गुणवत्ता सुधारण्यावर केंद्रित आहे. सध्याच्या कागदी नोटांच्या तुलनेत पॉलिमर नोटा जास्त काळ टिकतात आणि त्यांची सुरक्षा वैशिष्ट्येही अधिक चांगली असतात. जगभरातील अनेक देशांनी, जसे की युनायटेड किंगडम (UK) आणि कॅनडा, पॉलिमर नोटांचा यशस्वी वापर केला आहे. या नोटा फाटण्याची किंवा खराब होण्याची शक्यता कमी असते. तसेच, बनावट नोटांना आळा घालण्यासाठी यावर विशेष सुरक्षा फीचर्स (Security Features) असतील.
RBI ने यासाठी 2 अब्ज (Billion) नोटा छापण्याची परवानगी दिली आहे. यात ₹10 आणि ₹20 च्या नोटांचा समावेश आहे. भारतीय हवामान आणि सध्याच्या आर्थिक व्यवस्थेत या नोटा कशा चालतात, याचा अभ्यास केला जाईल.
कोण करत आहे उत्पादन?
हा प्रकल्प भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रायव्हेट लिमिटेड (BRBNMPL) मार्फत राबवला जात आहे. BRBNMPL ही RBI ची पूर्ण मालकीची कंपनी आहे. कंपनीने यासाठी लागणाऱ्या पॉलिमर सबस्ट्रेट शीट्स (Polymer Substrate Sheets) पुरवण्यासाठी ग्लोबल टेंडर (Global Tender) देखील काढले आहे.
गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाची माहिती
RBI ची उपकंपनी BRBNMPL ही एक खाजगी आणि लिस्टेड नसलेली (Unlisted) कंपनी आहे. त्यामुळे, या नोटांच्या छपाईतून थेट शेअर बाजारात गुंतवणूक करण्याची संधी सामान्य गुंतवणूकदारांना मिळणार नाही. हा RBI चा अंतर्गत प्रकल्प असून, याचा थेट परिणाम कोणत्याही सूचीबद्ध कंपनीच्या आर्थिक कामगिरीवर होणार नाही.
RBI ने स्पष्ट केले आहे की, हा केवळ एक पायलट प्रोजेक्ट आहे. सध्याच्या कागदी नोटा बंद केल्या जाणार नाहीत. पॉलिमर नोटा या कागदी नोटांसोबतच चलनात राहतील.
पुढील वाटचाल
RBI या पायलट प्रोजेक्टच्या निकालांचे मूल्यांकन करेल आणि त्यानंतरच मोठ्या प्रमाणावर या नोटा छापण्याचा निर्णय घेतला जाईल. हा निर्णय FY28 पर्यंत अपेक्षित आहे. या नवीन नोटांमुळे ATM आणि इतर कॅश हँडलिंग मशीनमध्ये (Cash Handling Machines) काही बदल करावे लागतील का, यावरही लक्ष ठेवले जाईल.