RBI कडून बँकांसाठी AI नियमावली अधिक कडक होणार

RBI च्या नव्या नियमावलीची तयारी

भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) आता देशातील वित्तीय संस्थांमध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चा वापर अधिक सुरक्षित आणि जबाबदार करण्यासाठी नव्या मार्गदर्शक तत्त्वांवर काम करत आहे. जून २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या 'मॉडेल रिस्क मॅनेजमेंटसाठी नियामक तत्त्वे' या मसुद्यानंतर, आता RBI या नियमांना अंतिम स्वरूप देण्याच्या तयारीत आहे.

या नवीन नियमांमुळे बँका आणि नॉन-बँक फायनान्स कंपन्यांना (NBFCs) AI च्या वापरातून होणाऱ्या परिणामांसाठी पूर्णपणे जबाबदार धरले जाईल. याचा अर्थ, कोणत्याही थर्ड-पार्टी व्हेंडरकडून घेतलेल्या AI मॉडेलमुळे चूक झाल्यास, कर्ज देणाऱ्या संस्थेलाच उत्तरदायी राहावे लागेल. यासाठी बोर्ड-स्तरीय रिस्क मॅनेजमेंट फ्रेमवर्क (Risk Management Framework), AI मॉडेल्सची स्वतंत्र पडताळणी आणि स्वयंचलित प्रक्रिया अयशस्वी झाल्यास त्यांना थांबवण्यासाठी सुरक्षा यंत्रणा असणे बंधनकारक असेल.

बँकांवर काय परिणाम होणार?

सध्या अनेक बँका आणि NBFCs कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी AI चा मोठ्या प्रमाणावर वापर करत आहेत. उदाहरणार्थ, बजाज फायनान्स (Bajaj Finance) वैयक्तिक ग्राहक सेवेसाठी AI चा वापर करत आहे, तर टाटा कॅपिटल (Tata Capital) सारख्या कंपन्या क्रेडिट कॉस्ट ऑप्टिमाइझ करण्यासाठी AI प्लॅटफॉर्म्स वापरत आहेत. मात्र, RBI च्या नवीन नियमांमुळे या कंपन्यांना कंप्लायन्स आणि अंतर्गत ऑडिटवर अधिक खर्च करावा लागेल. AI च्या वापरामुळे होणाऱ्या 'हॅल्युसिनेशन' (Hallucinations - चुकीची माहिती देणे) आणि निर्णयांमध्ये छुपे पूर्वाग्रह (Bias) यांसारख्या धोक्यांवर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरेल.

या नियमांमुळे तंत्रज्ञानाच्या जलद विकासासोबतच कठोर मानवी देखरेखीची गरज भासेल. विशेषतः लहान वित्तीय संस्था, ज्या तंत्रज्ञान प्रदात्यांवर जास्त अवलंबून आहेत, त्यांना मजबूत टेस्टिंग सिस्टम्स आणि सर्व AI मॉडेल्सच्या डॉक्युमेंटेशनसाठी जास्त खर्च करावा लागू शकतो. गुंतवणूकदारांनी RBI च्या अंतिम अधिसूचनेवर लक्ष ठेवावे, ज्यात अंमलबजावणीची टाइमलाइन आणि कंप्लायन्स डेडलाईन स्पष्ट केल्या जातील.