RBI चे पॉलिमर नोट प्लॅन: बँकांना ATM अपग्रेड करावे लागणार!

नवीन नोटा, नवीन आव्हान

भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) लवकरच पॉलिमरच्या नोटा चलनात आणण्याची योजना आखत आहे. या निर्णयामुळे नोटांची टिकाऊपणा आणि सुरक्षा वाढेल, पण बँकांसाठी एक नवीन आव्हान उभे राहिले आहे.

ATM अपग्रेडचा खर्च

सध्याच्या ATM मशिन्समध्ये या नवीन पॉलिमर नोटा व्यवस्थित चालणार नाहीत. त्यामुळे, बँकांना त्यांच्या ATM मधील कॅश डिस्पेंसिंग युनिट्स (cassettes) बदलावे लागतील. एका वरिष्ठ बँकेच्या अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, पूर्ण ATM युनिट बदलण्याचा खर्च ₹2 लाख पर्यंत जाऊ शकतो, पण केवळ कॅसेट बदलल्यास हा खर्च कमी असेल.

डिजिटल युगातही ATM महत्त्वाचे

डिजिटल पेमेंट, जसे की UPI, वाढत असले तरी, आजही अनेक लोकांसाठी ATM मधून रोख रक्कम काढणे महत्त्वाचे आहे. CMS Info Systems च्या डेटानुसार, 2025 मध्ये प्रति ग्राहक सरासरी मासिक काढलेली रक्कम ₹5,835 पर्यंत वाढली आहे, हे दर्शवते की आजही रोख व्यवहारांसाठी ATM आवश्यक आहेत.

अंमलबजावणीतील अडचणी आणि पुरवठा साखळीचे धोके

या बदलामुळे बँकांना काही Operational अडचणी येऊ शकतात. मागील वेळी जेव्हा नोटांचा आकार बदलला होता, तेव्हा ATM मध्ये बदल करण्यासाठी सुमारे एक वर्ष लागले होते. याशिवाय, या नवीन ATM घटकांसाठी देशांतर्गत उत्पादन क्षमता कमी असल्याने आयातीवर अवलंबून राहावे लागण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे हा प्रकल्प लांबणीवर पडू शकतो.

RBI ची प्रक्रिया आणि भविष्यातील टेहळणी

RBI ने पॉलिमर सब्सट्रेट शीटसाठी जागतिक स्तरावर पुरवठादारांकडून अर्ज मागवले आहेत. ही योजना 2027-28 या आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला ₹10 आणि ₹20 च्या नोटांसाठी प्रायोगिक तत्त्वावर सुरू होण्याची शक्यता आहे. या नव्या नोटांचा टिकाऊपणा आणि सुरक्षितता वाढणार असली तरी, बँकांवरील खर्चाचा बोजा आणि नवीन भाग (components) मिळवण्याची सुलभता यावर गुंतवणूकदारांनी लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरेल.