नवीन कर्जदारांची पहिली पसंती पर्सनल लोन! क्रेडिट कार्डांना मागे टाकले

भारतात नवीन कर्जदार आता क्रेडिट कार्डांऐवजी पर्सनल लोनला अधिक पसंती देत आहेत. ट्रान्सयुनियन सिबिलच्या (TransUnion CIBIL) डेटानुसार, डिजिटल पेमेंटमुळे ग्राहकांच्या सवयी बदलल्या आहेत, मात्र क्रेडिट कार्डांवरील बुडीत कर्जाचे प्रमाण (delinquency) अजूनही **1.7%** इतकेच कमी आहे, जे मजबूत रिटेल कर्ज बाजाराचे संकेत देत आहे.

कर्जाच्या बाजारात मोठा बदल

भारतातील ग्राहक क्रेडिट क्षेत्रात एक मोठा बदल दिसून येत आहे. आता नवीन कर्जदार क्रेडिट कार्डांऐवजी पर्सनल लोन आणि ग्राहक वित्त उत्पादनांकडे (consumer finance products) वळत आहेत. ट्रान्सयुनियन सिबिलच्या (TransUnion CIBIL) नवीन आकडेवारीनुसार, पहिले क्रेडिट खाते उघडण्यासाठी लोक आता पर्सनल लोनला अधिक पसंती देत आहेत. पूर्वी क्रेडिट कार्ड्स हे क्रेडिट हिस्ट्री (credit history) तयार करण्याचे मुख्य साधन मानले जात होते, मात्र आता हे चित्र बदलले आहे.

क्रेडिट पोर्टफोलिओमधील बदल

गेल्या दशकात ग्राहकांच्या कर्ज घेण्याच्या पद्धतीत मोठे बदल झाले आहेत. २०१६ मध्ये, भारतातील एकूण कन्सम्प्शन लेंडिंगमध्ये (consumption lending) क्रेडिट कार्डांचा वाटा 56% होता, जो २०२६ पर्यंत घसरून 38% पर्यंत येण्याची शक्यता आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे तरुण पिढी जी आता ग्राहक ड्युरेबल लोन्स (consumer durable loans), पर्सनल लोन्स आणि 'बाय नाऊ पे लेटर' (BNPL) योजनांसारख्या विविध क्रेडिट उत्पादनांचा वापर करत आहे. ही उत्पादने थेट डिजिटल पेमेंट प्लॅटफॉर्ममध्ये समाकलित असल्याने, पहिल्यांदा कर्ज घेणाऱ्यांसाठी ती क्रेडिट कार्डांपेक्षा अधिक सोयीस्कर ठरत आहेत.

डिजिटल पेमेंटचा प्रभाव

डिजिटल पेमेंट, विशेषतः UPI च्या वाढत्या वापरामुळे कर्जदारांसाठी स्पर्धात्मक वातावरण बदलले आहे. क्रेडिट कार्ड्स फक्त POS टर्मिनल्स असलेल्या मर्चंट्सपर्यंत मर्यादित आहेत, ज्यांची संख्या सुमारे 1.1 कोटी आहे. याउलट, UPI जवळपास 60 कोटी पेक्षा जास्त ठिकाणी स्वीकारले जाते. या मोठ्या फरकामुळे, पर्सनल लोन आणि ग्राहक वित्त उत्पादने अशा ग्राहकांपर्यंत पोहोचू शकतात, ज्यांना क्रेडिट कार्ड नेटवर्कद्वारे सेवा मिळत नव्हती. त्यामुळे, कर्जदारांचे लक्ष एकाच प्लास्टिक कार्डावर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी ग्राहकांच्या विस्तृत क्रेडिट पोर्टफोलिओचे व्यवस्थापन करण्याकडे वळले आहे.

बाजाराची स्थिरता आणि संतृप्तता

नवीन कर्जदारांमध्ये क्रेडिट कार्डांचा हिस्सा कमी होत असला तरी, बाजारात तणावाची चिन्हे नाहीत. क्रेडिट कार्डधारकांची संख्या सुमारे 5.2 कोटी वर स्थिरावली आहे, आणि नवीन जारी होणाऱ्या कार्डांपैकी सुमारे 70% कार्ड्स अशा लोकांना दिली जात आहेत ज्यांच्याकडे आधीपासूनच किमान एक कार्ड आहे. हे दर्शवते की सध्याचे कार्ड इश्यूअर्स (card issuers) बाजाराच्या संतृप्ततेच्या (market saturation) टप्प्यात आहेत. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, कर्जाची गुणवत्ता अजूनही मजबूत आहे. क्रेडिट कार्डांवरील बुडीत कर्जाचा दर (delinquency rates) 1.7% पर्यंत खाली आला आहे. हे सूचित करते की कर्ज घेण्याच्या सवयी बदलल्या असल्या तरी, विद्यमान कार्डधारक त्यांची कर्जाची परतफेड प्रभावीपणे करत आहेत.

कर्जदारांसाठी भविष्यातील दृष्टिकोन

'नवीन-टू-क्रेडिट' (new-to-credit) ग्राहकांसाठी स्पर्धा अधिक गुंतागुंतीची झाली असली तरी, वाढीची मोठी क्षमता अजूनही आहे. भारतातील क्रेडिट-सक्रिय लोकसंख्येपैकी केवळ एक चतुर्थांश लोकांकडे सध्या क्रेडिट कार्ड आहे, त्यामुळे शहरी आणि निम-शहरी दोन्ही भागांमध्ये अजूनही मोठा वाव आहे. बँका आणि नॉन-बँकिंग फायनान्शियल कंपन्यांसाठी (NBFCs) स्पर्धेचा पुढील टप्पा हा त्यांची साध्या उत्पादन प्रदात्यांपासून दीर्घकालीन आर्थिक भागीदार बनण्याची क्षमता कशी आहे यावर अवलंबून असेल. गुंतवणूकदार प्रमुख क्रेडिट कार्ड कंपन्या त्यांच्या ग्राहक संपादन धोरणांमध्ये (customer acquisition strategies) कसा बदल करतात आणि बाजारातील हिस्सा टिकवून ठेवण्यासाठी डिजिटल कर्ज उत्पादनांसह अधिक एकत्रीकरणावर लक्ष केंद्रित करतात की नाही याचा मागोवा घेऊ शकतात.