PSB Surge: पब्लिक सेक्टर बँकांचा नफ्यात 'विक्रमी' झेप! पण पुढे आव्हानं?

सार्वजनिक बँकांचा नफ्यात 'महास्फोट'!

सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांनी (PSBs) चालू आर्थिक वर्षात ₹2 लाख कोटींपेक्षा जास्त नफा कमावण्याचा विक्रम केला आहे. डिसेंबर २०२५ अखेरच्या तिमाहीत १४% ते १५% इतकी मजबूत कर्जवाढ (Loan Growth) झाली आहे, जी खाजगी बँकांच्या ११% ते १२% वाढीपेक्षा खूपच जास्त आहे. यामुळे, देशांतर्गत बँकिंग नफ्यात PSBs चा वाटा तब्बल ५२% वर पोहोचला आहे. स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI) ने तर डिसेंबर २०२५ अखेरच्या तिमाहीत ₹२१,०२८.१५ कोटींचा आतापर्यंतचा सर्वात मोठा तिमाही नफा नोंदवला आहे. या दमदार कामगिरीमुळे पंजाब नॅशनल बँक (PNB), कॅनरा बँक आणि बँक ऑफ बडोदा यांसारख्या PSBs च्या शेअरमध्ये अलीकडे लक्षणीय वाढ दिसून आली आहे.

मालमत्तेची गुणवत्ता सुधारली

या नफ्यातील वाढीमागे बँकांच्या मालमत्तेच्या गुणवत्तेत (Asset Quality) झालेली मोठी सुधारणा हे एक महत्त्वाचे कारण आहे. सप्टेंबर २०२५ अखेर अनुसूचित व्यावसायिक बँकांचे (Scheduled Commercial Banks) एकूण नॉन-परफॉर्मिंग ॲसेट्स (NPAs) ऐतिहासिक २.१५% नीच पातळीवर आले आहेत. PSBs ने मार्च २०१८ पासून त्यांच्या एकूण NPA गुणोत्तरात लक्षणीय घट करत ते २.५०% पर्यंत आणले आहे, जी खाजगी बँकांच्या तुलनेत अधिक वेगाने सुधारणा दर्शवते. MSME, कॉर्पोरेट आणि सुरक्षित रिटेल सेगमेंटवर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे NPA वाढ रोखण्यात PSBs यशस्वी ठरल्या आहेत.

स्पर्धेचा सामना आणि किंमतीचा दबाव

सध्याच्या यशाचा आनंद साजरा करत असताना, PSBs एका तीव्र स्पर्धेत काम करत आहेत. खाजगी बँकांच्या तुलनेत त्यांचे क्रेडिट-डिपॉझिट रेशो (७०-७५%) कमी आहेत, ज्यामुळे त्यांना कर्ज देण्यासाठी अधिक वाव मिळतो. कोविडनंतर मजबूत CASA बेसमुळे ते आक्रमक किंमत धोरण (Pricing Strategy) वापरू शकतात, जिथे सरासरी कर्ज दर ८.४३% आहे, तर खाजगी बँकांचा हा दर १०% आहे. मात्र, ही किंमतीची आघाडी कायम राहीलच असे नाही. तसेच, FY25 मध्ये PSBs ची कर्जवाढ १३.१% असली तरी, जी खाजगी बँकांच्या ९% पेक्षा जास्त आहे, तरीही खाजगी बँकांचे मुख्य नफा (Core Profitability) अधिक मजबूत आहे. FY26 च्या पहिल्या नऊ महिन्यांत, खाजगी बँकांच्या मुख्य नफ्यात ७% वाढ झाली, तर PSBs च्या नफ्यात २% घट झाली. Net Interest Margins (NIMs) बद्दल चिंता आहे; काही PSBs चे NIMs Q3 FY26 मध्ये सुधारले असले तरी, ICICI बँक आणि HDFC बँकेसारख्या खाजगी बँका FY26 च्या सुरुवातीला ४.०९% ते ४.१२% आणि ३.४४% ते ३.५८% पर्यंत मजबूत NIMs राखण्याची शक्यता आहे.

भविष्यातील गरजा: भांडवल, तंत्रज्ञान आणि प्रशासन

हा वेग कायम ठेवण्यासाठी धोरणात्मक प्रयत्नांची गरज आहे. सरकारची भांडवली मदतीची (Recapitalization) गरज कमी झाल्याने PSBs बाजारातून भांडवल उभारू शकतात. मात्र, यासाठी सातत्यपूर्ण मजबूत कामगिरी आणि गुंतवणूकदारांचा विश्वास महत्त्वाचा आहे. आपली आघाडी टिकवण्यासाठी, PSBs ना तंत्रज्ञानाचा, विशेषतः AI चा वापर डेटा मायनिंग, कर्ज मूल्यांकन आणि देखरेख प्रणालीमध्ये वाढवावा लागेल. प्रशासकीय सुधारणा (Governance Reforms) देखील महत्त्वाच्या आहेत, ज्यात नेतृत्वासाठी दीर्घकाळ पदावर राहणे, जबाबदारी वाढवणे आणि कामगिरीवर आधारित प्रोत्साहन देणे आवश्यक आहे. अनेक PSBs चे सध्याचे व्हॅल्युएशन (Valuation), जे खाजगी बँकांच्या तुलनेत कमी P/E रेशो (उदा. SBI P/E ~१३.३०, कॅनरा बँक P/E ~७.२१) दर्शवते, ते भविष्यातील आव्हाने आणि सतत सुधारणांची गरज दर्शवते.

विश्लेषकांचे मत आणि संभाव्य धोके

विश्लेषकांचे मत मिश्रित आहे. Moody's ने भारताच्या बँकिंग प्रणालीवर 'स्थिर' (Stable) दृष्टिकोन ठेवला आहे, परंतु NPA वाढीचा किंचित धोका वर्तवला आहे. PL Capital च्या मते, FY27-28 मध्ये खाजगी बँ PSBs पेक्षा चांगली कामगिरी करतील, कारण त्यांच्या कमाईत (CAGR) २१% वाढ अपेक्षित आहे, तर PSBs ची वाढ ११% राहील. यामुळे PSBs चा सध्याचा वाढीचा फायदा कमी होऊ शकतो. काही PSBs चे गैर-मुख्य उत्पन्नावर (Non-core Income) अवलंबून राहणे आणि Expected Credit Loss (ECL) फ्रेमवर्कसारखे बदलणारे नियामक वातावरण संभाव्य धोके निर्माण करतात. तसेच, किंमतीवरील स्पर्धा आणि ठेवी गोळा करण्यातील (Deposit Mobilization) दबाव हे महत्त्वाचे घटक आहेत ज्यांचे निरीक्षण करणे आवश्यक आहे.