ट्रान्सयुनियन सिबिलच्या (TransUnion CIBIL) डेटानुसार, सध्या 5 पैकी 1 गोल्ड लोन डिफॉल्टर व्यक्तींना दिलं जात आहे. यामुळे या क्षेत्रात धोक्याची पातळी वाढल्याचे संकेत मिळत आहेत. गोल्ड लोन हे भारतातील दुसरं सर्वात मोठं रिटेल क्रेडिट उत्पादन बनलं असलं तरी, हा ट्रेंड संभाव्य परतफेडीच्या दबावाकडे लक्ष वेधतो.
भारतातील गोल्ड लोन सेक्टरने मोठी झेप घेतली असून, आता हे होम लोननंतर दुसरं सर्वात मोठं रिटेल क्रेडिट कॅटेगरी बनलं आहे. ट्रान्सयुनियन सिबिलच्या (TransUnion CIBIL) आकडेवारीनुसार, या सेगमेंटमधील एकूण व्यवस्थापनाखालील मालमत्ता (AUM) अंदाजे ₹20 लाख कोटी इतकी झाली आहे. या क्षेत्राचा क्रेडिट लॉस रेट (Credit Loss Rate) ऐतिहासिकदृष्ट्या 0.3% च्या आसपास कमी राहिला असला तरी, नवीन आकडेवारी काही धोके दर्शवत आहे, ज्याकडे गुंतवणूकदारांनी लक्ष देणे आवश्यक आहे.
कर्ज देण्याच्या पद्धतींमध्ये एक मोठा बदल दिसून येत आहे. सध्या दर पाच गोल्ड लोनपैकी एक कर्ज अशा लोकांना दिलं जातं, ज्यांच्यावर इतर क्रेडिट लाइन्सवर आधीपासूनच नॉन-परफॉर्मिंग ॲसेट्स (NPA) म्हणजे थकीत कर्ज आहे. हे दर्शवते की, सेक्टरमधील एकूण कमी कर्ज बुडण्याचे प्रमाण (delinquency figures) पाहता, कर्ज देणाऱ्या संस्थांना कदाचित जास्त क्रेडिट रिस्कला सामोरे जावे लागत असेल.
गोल्ड लोनची लोकप्रियता तरुण पिढी, अगदी Gen Z मध्येही वाढत आहे. तसेच, पारंपरिक दक्षिण भारतीय बाजारातून पश्चिम आणि उत्तर प्रदेशात याचा विस्तार होत असल्याने, कर्ज घेणाऱ्या व्यक्तीचे स्वरूप बदलत आहे.
कर्जदारांच्या बदलत्या प्रोफाइलचे विश्लेषण
कर्ज बाजाराच्या रचनेत इतरही बदल होत आहेत. 'न्यू-टू-क्रेडिट' (New-to-credit) म्हणजे पहिल्यांदा कर्ज घेणाऱ्या व्यक्तींचे प्रमाण प्री-पँडेमिक (pre-pandemic) पातळीच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या कमी होऊन सुमारे 10-12% पर्यंत आले आहे. हे नवीन कर्जदार आता स्मार्टफोन फायनान्सिंगसारख्या कन्झ्युमर ड्यूरेबल लोनकडे (consumer durable loans) वळत आहेत, दोन-चाकी किंवा शेती कर्जासारख्या पारंपरिक उत्पादनांकडे नाही.
गोल्ड लोन मार्केटमध्ये महिला कर्जदारांची भूमिका वाढत आहे. त्या सर्व वितरणांपैकी एक तृतीयांश पेक्षा जास्त आहेत. आकडेवारीनुसार, या महिला कर्जदार अनेकदा उद्योजकतेच्या कामांना पाठिंबा देण्यासाठी आपल्या सोन्याच्या दागिन्यांचा वापर करत आहेत. महिलांमध्ये क्रेडिट लिटरेसी (credit literacy) सुधारण्यासाठी केलेले प्रयत्न देखील लोन पोर्टफोलिओची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी उपयुक्त ठरले आहेत. यामुळे, या वाढत्या सेगमेंटमध्ये रिस्क व्यवस्थापित करू पाहणाऱ्या कर्जदारांसाठी आर्थिक शिक्षण (financial education) हे एक महत्त्वाचे साधन ठरू शकते.
क्रेडिट कार्ड मार्केटमधील स्तब्धता
गोल्ड लोनच्या जलद वाढीच्या अगदी उलट, क्रेडिट कार्ड इंडस्ट्री एका पातळीवर स्थिरावलेली दिसत आहे. युनिक क्रेडिट कार्ड धारकांची संख्या 5.2 कोटी वर स्थिर आहे. याचा अर्थ असा की, नवीन ग्राहक मिळण्याऐवजी विद्यमान वापरकर्ते अनेक कार्ड्स वापरत आहेत. क्रेडिट कार्ड मार्केटमध्ये पहिल्यांदा प्रवेश करणाऱ्या कर्जदारांचे प्रमाण देखील 26% वरून 7-8% पर्यंत घसरले आहे. हे बदल दर्शवते की कर्ज प्रामुख्याने स्थापित आणि क्रेडिट तपासलेल्या व्यक्तींना दिले जात आहे. UPI द्वारे पेमेंट आणि गोल्ड लोनसारख्या कर्जातून वाढत्या स्पर्धेमुळे, क्रेडिट कार्ड सेक्टर नवीन, उच्च-गुणवत्तेचे ग्राहक आकर्षित करण्याची क्षमता पुढील तिमाहीत तपासली जाईल.