भारतातील महिला: आर्थिकदृष्ट्या 'पॉवरहाऊस', तरीही फायनान्स प्रोडक्टमध्ये कमी प्रतिनिधित्व? रिपोर्टचा खुलासा

आर्थिक विश्वात महिलांचा कमी वाटा: एक मोठी बाजारपेठ

डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि आर्थिक समावेशकतेच्या (Financial Inclusion) प्रयत्नांनंतरही, भारतातील बँकिंग, वित्तीय सेवा आणि विमा (BFSI) क्षेत्र एका मोठ्या विरोधाभासाला सामोरे जात आहे. महिला, ज्या आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत विश्वासार्ह आणि शिस्तबद्ध ग्राहक असल्याचे सिद्ध झाले आहे, त्या महत्त्वाच्या वित्तीय उत्पादनांमध्ये लक्षणीयरीत्या कमी प्रतिनिधित्व करत आहेत. रेडसीर स्ट्रॅटेजी कन्सल्टंट्सच्या 'डिझायनिंग फॉर हर: अनलॉकिंग वीमेन्स फिनटेक अडॉप्टशन इन इंडिया' (Designing for Her: Unlocking Women's FinTech Adoption in India) या अहवालानुसार, मुख्य अडचण 'ऍक्सेस' (Access) नसून 'अडॉप्टशन' (Adoption) ची आहे. हा महत्त्वपूर्ण तफावत वित्तीय संस्थांसाठी एक मोठी, पण गुंतागुंतीची बाजारपेठेतील संधी दर्शवते.

आकडेवारी काय सांगते?

रेडसीर अहवालातील आकडेवारी या लिंगभेदाचे (Gender Gap) प्रमाण स्पष्टपणे दर्शवते. महिला सक्रिय वैयक्तिक कर्जांमध्ये (Personal Loans) केवळ 17% आणि क्रेडिट कार्ड पोर्टफोलिओमध्ये (13%) आहेत. गुंतवणुकीतील (Investments) त्यांचा सहभागही मर्यादित आहे, म्युच्युअल फंडात (34%) आणि नवीन जीवन विमा पॉलिसींमध्ये (27%) त्यांचे प्रतिनिधित्व आहे. हे प्रमाण कमी असले तरी, महिला आर्थिकदृष्ट्या अधिक सक्षम असल्याचे दिसून येते. त्यांचे कर्ज बुडण्याचे प्रमाण (Delinquency Rate) पुरुषांपेक्षा कमी (1.6% विरुद्ध 2.2%) आहे आणि त्या अधिक विचारपूर्वक कर्ज घेतात तसेच नियमित बचत करतात.

अडथळे: डिझाइन, विश्वास आणि डिजिटल दरी

तज्ञांच्या मते, सध्याची बहुतांश आर्थिक उत्पादने पुरुष-केंद्रित डिझाइन केली जातात आणि नंतर ती महिलांसाठी 'अनुकूल' केली जातात. या पुरुष-केंद्रित प्रणालीमुळे अडचणी निर्माण होतात. महिला आर्थिक निर्णय घेण्यापूर्वी समुदायाकडून आणि कुटुंबाकडून सल्ला घेण्यावर अधिक अवलंबून असतात. 54% महिला नवीन आर्थिक उत्पादने घेताना अपुरी माहिती हे मुख्य कारण सांगतात. याव्यतिरिक्त, भारतातील डिजिटल फायनान्शिअल इकोसिस्टममध्ये वाढ झाली असली तरी, महिलांना डिजिटल समावेशन (Digital Inclusion) मध्ये अजूनही अडथळे येतात. महिलांमध्ये इंटरनेटचा वापर वाढत आहे (दहा वर्षांपूर्वी 20% वरून आता 47%), तरीही डेटा गोपनीयता आणि सुरक्षेबद्दलची चिंता कायम आहे. ग्रामीण आणि निमशहरी भागात 38% महिला साप्ताहिक UPI वापरत असल्या तरी, औपचारिक बचत (Formal Savings) कमी आहे, केवळ 32% महिला औपचारिक वित्तीय संस्थांमधून बचत करतात.

मोठी संधी आणि बदलणारे चित्र

या कमी प्रवेशामुळे एक मोठी बाजारपेठेतील संधी लपलेली आहे. अंदाजे 7.5 कोटी (75 million) डिजिटलदृष्ट्या सक्रिय महिला कर्मचाऱ्यांसह, भारत BFSI मार्केटसाठी एक मोठे व्यासपीठ आहे. योग्यरित्या तयार केलेली आर्थिक उत्पादने व्यवस्थापनाखालील मालमत्तेत (Assets Under Management) अंदाजे ₹2,00,000 बिलियन (₹2,00,000 Billion) आणू शकतात, तसेच कर्ज आणि विमा क्षेत्रातही मोठी वाढ करू शकतात. महिलांचा वाढता श्रमशक्ती सहभाग आणि आर्थिक स्वातंत्र्य यामुळे मागणी वाढत आहे. मार्च 2024 पर्यंत, म्युच्युअल फंडाच्या व्यवस्थापनाखालील मालमत्तेपैकी जवळपास 21% महिलांचा वाटा होता, जो मार्च 2017 च्या 15% पेक्षा लक्षणीय वाढ आहे. शेअर बाजारातील त्यांचा सहभागही वाढत आहे, प्रत्येक चार नवीन गुंतवणूकदारांपैकी एक महिला आहे. फिनटेक कंपन्या विश्वास आणि प्रासंगिकतेतील (Relevance) तफावत भरून काढण्यासाठी विशेष वेल्थटेक (Wealthtech) आणि वैयक्तिक आर्थिक व्यवस्थापन (PFM) सोल्युशन्स विकसित करत आहेत. प्रधानमंत्री जन धन योजना (PMJDY) आणि प्रधानमंत्री मुद्रा योजना (PMMY) सारख्या योजनांनी महिला उद्योजकांना खाते आणि तारण-मुक्त (Collateral-free) वित्तपुरवठा उपलब्ध करून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे, ज्यात नोव्हेंबर 2023 पर्यंत 84% स्टँड-अप इंडिया कर्जे महिलांना मंजूर झाली आहेत.

आव्हाने कायम

या सकारात्मक ट्रेंड्स असूनही, संरचनात्मक आव्हाने (Structural Challenges) अजूनही मोठी आहेत. उत्पादने महिलांसाठी नव्हे, तर त्यांच्यासाठी 'अनुकूल' केली जातात, ही मूलभूत समस्या कायम आहे. यामुळे प्रासंगिकता आणि विश्वासाचा अभाव जाणवतो, ज्यामुळे उच्च-मूल्याच्या उत्पादनांचा स्वीकार कमी होतो. उदाहरणार्थ, महिला उद्योजकांना कर्जाच्या बाबतीत मोठी तफावत जाणवते, केवळ सुमारे 10% महिलांना औपचारिक कर्ज (Formal Credit) मिळते. कर्जदारांसाठी वाढलेला धोका, मर्यादित क्रेडिट इतिहास आणि व्यवसायातील अनुभव यामुळे महिला अधिक अडचणीत येतात. याव्यतिरिक्त, सामाजिक नियम, मर्यादित आर्थिक साक्षरता (केवळ 21% महिला आर्थिकदृष्ट्या साक्षर आहेत) आणि तारण (Collateral) नसणे यासारखे अडथळे कायम आहेत. डिजिटल दरी देखील टिकून आहे; महिलांमध्ये स्मार्टफोनचा वापर वाढत असला तरी, डिजिटल आर्थिक सेवांचा स्वीकार कमी आहे, कारण त्यांना ऍप्सची कमी माहिती आहे, ऑनलाइन फसवणुकीची भीती आहे आणि कनेक्टिव्हिटीची समस्या आहे. क्रेडिट मूल्यांकनादरम्यान होणारे छुपे पक्षपात (Implicit Biases) आणि अनावश्यक वैयक्तिक प्रश्न विचारणे यामुळे 'फंडिंग ग्लास सीलिंग' (Funding Glass Ceiling) अधिक मजबूत होते. अनेक वित्तीय मेट्रिक्समध्ये लिंग-विशिष्ट डेटाचा (Gender-disaggregated Data) अभाव असल्याने, धोरणकर्त्यांना महिला-केंद्रित प्रभावी धोरणे तयार करणे कठीण जात आहे.

'अडॉप्टशन'कडे वाटचाल

BFSI प्लेयर्ससाठी पुढे जाण्याचा मार्ग म्हणजे पुरुष-केंद्रित 'ऍक्सेस' मॉडेलमधून घरगुती-केंद्रित 'अडॉप्टशन' स्ट्रॅटेजीकडे (Adoption Strategy) जाणे. यासाठी विश्वास आणि प्रासंगिकता कशी दिली जाते, यात मूलभूत बदल करणे आवश्यक आहे. माहितीतील तफावत दूर करणे, महिलांसाठी विशेष डिजिटल साक्षरता वाढवणे आणि सुरक्षित व वापरण्यास सोप्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मद्वारे आत्मविश्वास वाढवणे महत्त्वाचे आहे. ज्या वित्तीय संस्था या 'अडॉप्टशन' अडथळ्यांवर मात करून खऱ्या अर्थाने समावेशक, महिला-केंद्रित आर्थिक प्रवास तयार करू शकतील, त्या मोठ्या आणि निष्ठावान ग्राहक वर्गावर कब्जा करतील, ज्यामुळे भविष्यात वाढ होईल.