सोने कर्जाची तुफानी तेजी! गोल्ड लोन मार्केटमध्ये रेकॉर्ड ब्रेक वाढ, एनबीएफसी आणि बँकांमध्ये जबरदस्त स्पर्धा

सोन्याच्या कर्जाचे बदलणारे चित्र

भारतातील गोल्ड लोन (Gold Loan) सेक्टर सध्या प्रचंड वेगाने विस्तारत आहे. आर्थिक वर्ष 26 च्या तिसऱ्या तिमाहीत (FY26 Q3) नवीन कर्जांचे मूल्यांकन (Sourcing Value) मागील वर्षाच्या तुलनेत तब्बल 91% ने वाढले आहे. ही वाढ इतर अनेक कर्ज विभागांच्या तुलनेत अधिक आहे. सोन्याच्या वाढलेल्या किमती आणि असुरक्षित कर्जांवरील (Unsecured Lending) नियामक दबाव यामुळे या मार्केटमध्ये आमूलाग्र बदल घडले आहेत. Experian च्या आकडेवारीनुसार, सलग सहा तिमाहींमध्ये वाढ दिसून येत आहे, आणि FY26 Q3 मध्ये तिमाही-दर-तिमाही (Quarter-on-Quarter) कर्जाचे मूल्यांकन 42% ने वाढले आहे. यामुळे, एकूण रिटेल कर्ज पोर्टफोलिओमध्ये (Retail Lending Portfolio) गोल्ड लोनचा वाटा 9.7% पर्यंत पोहोचला आहे, जो एका वर्षापूर्वी 8.1% होता. सध्या 90 दशलक्षाहून अधिक (Over 90 million) गोल्ड लोन खाती सक्रिय आहेत आणि थकबाकीचे प्रमाण (Delinquency Levels) आश्चर्यकारकपणे कमी आहे. अनेकदा एनबीएफसी (NBFCs) मार्केट शेअर मिळवत असल्याचे बोलले जात असले तरी, प्रत्यक्ष आकडेवारी पाहिल्यास बँकाही वेगाने आपला एकूण पोर्टफोलिओ वाढवत आहेत. मार्च 2025 पर्यंत बँकांचा मार्केट शेअर 49.7% पर्यंत पोहोचला आहे, जो 2020 मध्ये फक्त 30.6% होता. यावरून स्पष्ट होते की, एनबीएफसी नवीन कर्ज वितरणात (New Business Origination) तर बँका त्यांच्या मोठ्या आकारामुळे आणि स्वस्त निधीमुळे (Funding Costs) एकूण मार्केटमध्ये आघाडी घेत आहेत. गोल्ड लोनबद्दल असलेली सामाजिक भीतीही आता कमी होत आहे आणि हे कर्ज आता सामान्य गरजांसाठी एक स्वीकारार्ह पर्याय बनले आहे.

निधी खर्च आणि स्पर्धात्मकता

बँका आणि नॉन-बँकिंग फायनान्स कंपन्या (NBFCs) यांच्या निधी मिळवण्याच्या पद्धतींमध्ये (Funding Models) संरचनात्मक फरक आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या व्याजदरांमध्ये (Pricing Strategies) तफावत दिसून येते. बँकांना स्वस्त डिपॉझिट्स (Deposits) आणि इतर स्वस्त मार्गांनी निधी मिळतो. याउलट, एनबीएफसी बाजारातून कर्ज घेतात किंवा बँकांकडून निधी उभारतात, त्यामुळे त्यांना नफा टिकवण्यासाठी अतिरिक्त मार्जिन (Margins) ठेवावे लागते. यामुळे एनबीएफसींचे व्याजदर सामान्यतः जास्त असतात. तरीही, ते नवीन कर्ज वितरणात पुढे जात आहेत. उदाहरणार्थ, Muthoot Finance सारख्या एनबीएफसीचे मार्केट कॅपिटलायझेशन (Market Capitalization) सुमारे ₹1.40 लाख कोटी आहे आणि P/E रेशो (P/E Ratio) 16.2 आहे, तर Manappuram Finance चे मूल्यांकन सुमारे ₹26,000 कोटी आणि P/E 16.45 आहे. या कंपन्यांची कामगिरी चांगली आहे, जरी त्यांचे कर्ज घेण्याचे दर (Borrowing Costs) State Bank of India (P/E 13.8) किंवा HDFC Bank (P/E 20.17) सारख्या मोठ्या बँकांपेक्षा जास्त असू शकतात. नोव्हेंबर 2023 मधील नियामक बदलांमुळे (Regulatory Shift), असुरक्षित कर्जांवरील वाढलेले रिस्क वेट्स (Risk Weights) बँका आणि एनबीएफसी दोन्हींसाठी सोन्यासारख्या सुरक्षित कर्जांना (Secured Products) अधिक फायदेशीर ठरवत आहेत.

सोन्याच्या किमतींचा आधार आणि मॅक्रो ट्रेंड्स

सोन्याच्या वाढलेल्या किमती हे गोल्ड लोन मार्केटमधील मागणीचे मुख्य कारण आहे. यामुळे लोकांना कमी सोन्यावरही अधिक कर्ज मिळू शकते. फेब्रुवारी 2026 मध्ये आंतरराष्ट्रीय बाजारात सोन्याचा भाव सुमारे $2,030–$2,050 प्रति औंस (Per Ounce) होता, तर भारतात 24 कॅरेट सोन्याचा दर ₹155,000-₹157,000 प्रति 10 ग्रॅमच्या आसपास होता. भू-राजकीय अनिश्चितता (Geopolitical Uncertainties) आणि प्रमुख अर्थव्यवस्थांमधील धोरणात्मक शिथिलतेच्या (Easing Monetary Policies) अपेक्षांमुळे सोन्याच्या किमती वाढत राहण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे त्याचे 'सुरक्षित गुंतवणूक' (Safe-Haven Appeal) असलेले महत्त्व टिकून राहील. याला भारतीय क्रेडिट मार्केटमधील मजबूत वाढीची जोड मिळाली आहे, जिथे डिसेंबर 2025 पर्यंत एकूण बँक क्रेडिट (Bank Credit) सुमारे 14.5% वार्षिक दराने (Year-on-Year) वाढत होते. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) असुरक्षित कर्जांच्या वाढीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी केलेली उपाययोजना, जसे की रिस्क वेट्स वाढवणे, यामुळे कर्जदार आता गोल्ड लोनसारख्या तारण-आधारित (Collateral-Backed) पर्यायांकडे वळले आहेत. फेब्रुवारी 2026 मधील RBI च्या नवीन धोरणांमध्ये Type-I NBFCs ना नोंदणीतून सूट देणे आणि मोठ्या गोल्ड-लोन NBFC-ICCs साठी शाखा विस्ताराचे नियम सोपे करणे यासारख्या उपायांमुळे उद्योगातील मोठ्या कंपन्यांना पाठिंबा मिळत असल्याचे दिसून येते. 17-18 फेब्रुवारी 2026 च्या आसपास भू-राजकीय तणाव कमी झाल्याने आणि डॉलर मजबूत झाल्याने सोन्याच्या किमतीत तात्पुरती घसरण झाली असली तरी, दीर्घकाळासाठी सोन्याला आधार देणारे घटक कायम आहेत.

मूल्यांकन आणि बाजारातील भावना

Muthoot Finance सारख्या आघाडीच्या एनबीएफसींची बाजारात मजबूत पकड आहे आणि त्यांचे आर्थिक आकडेही उत्तम आहेत. Muthoot Finance चा रिटर्न ऑन इक्विटी (ROE) सुमारे 19.6% आहे, तर Manappuram Finance चा ROE सुमारे 16.11% आहे. जरी कंपन्यांनी मजबूत तिमाही निकाल (Earnings Reports) दिले असले तरी, बाजारातील गुंतवणूकदारांची भावना (Market Sentiment) अस्थिर असू शकते. उदाहरणार्थ, 13 फेब्रुवारी 2026 रोजी Muthoot Finance ने Q3 FY26 चे उत्कृष्ट निकाल जाहीर केले, ज्यात विक्रमी नफा वाढ दाखवली होती. मात्र, निकालानंतर कंपनीच्या शेअरमध्ये 11-14% ची मोठी घसरण झाली. याचे कारण म्हणजे तीव्र स्पर्धा आणि नफ्याच्या मार्जिनवर (Margin Pressures) येणाऱ्या संभाव्य दबावामुळे अशा जलद नफा वाढीची टिकाऊपणा (Sustainability) याबद्दल गुंतवणूकदारांमध्ये साशंकता आहे. Jefferies आणि CLSA सारख्या ब्रोकरेज कंपन्यांनी Muthoot Finance साठी सकारात्मक रेटिंग आणि टार्गेट प्राईस (Target Price) कायम ठेवली आहे, तरीही बाजाराच्या तात्काळ प्रतिक्रियेने एक तफावत दर्शवली आहे. MarketsMOJO कडून 'Hold' रेटिंग मिळालेल्या Manappuram Finance ला देखील अशाच मूल्यांकनाच्या (Valuation) आणि नफा वाढीच्या आव्हानांना सामोरे जावे लागत आहे. बाजार जरी वाढीची अपेक्षा करत असला तरी, या नफ्याची गुणवत्ता आणि दीर्घकालीन व्यवहार्यता यावर लक्ष ठेवून आहे, विशेषतः जेव्हा मोठ्या बँकांच्या तुलनेत त्यांचे मूल्यांकन पाहिले जाते.

नकारात्मक बाजू (Bear Case)

या मजबूत वाढीच्या कथेव्यतिरिक्त, गोल्ड लोन सेक्टरसाठी काही मोठे धोके देखील आहेत. विशेषतः कमी निधी खर्चासह (Lower Funding Costs) आणि व्यापक पोहोच असलेल्या बँकांकडून वाढती स्पर्धा मार्जिनवर दबाव आणू शकते. Muthoot Finance च्या शेअरमध्ये निकालानंतर झालेली घसरण, मजबूत कामगिरी असूनही, बाजारातील तीव्र स्पर्धेमुळे उच्च वाढीचा दर आणि नफा टिकवून ठेवण्याच्या क्षमतेबद्दल गुंतवणूकदारांच्या चिंता दर्शवते. या क्षेत्राचे भवितव्य सोन्याच्या किमतीतील अस्थिरतेशी (Gold Price Volatility) जोडलेले आहे; सोन्याच्या किमतीत मोठी आणि सततची घसरण झाल्यास कर्जाची क्षमता आणि मालमत्तेचे मूल्य कमी होऊ शकते, जरी सध्याचे ट्रेंड दर्शवतात की किमती वाढलेल्या राहतील. शिवाय, जरी नियामक उपायांमुळे सुरक्षित कर्जांना फायदा झाला असला तरी, भविष्यातील धोरणात्मक बदल नवीन आव्हाने निर्माण करू शकतात. तारण म्हणून सोन्यावर अवलंबून राहणे, जरी सामान्यतः स्थिर असले तरी, व्यापक आर्थिक मंदी किंवा ग्राहकांच्या वर्तनातील बदलांपासून ते पूर्णपणे सुरक्षित नाही. Manappuram Finance ला देखील त्याच्या मूल्यांकनाबद्दल आणि नफा वाढीच्या आव्हानांबद्दल चिंता आहेत, ज्यामुळे बाजाराची धारणा वेगाने बदलू शकते. भारतातील घरगुती सोन्याच्या अप्रयुक्त साठ्याचे (Untapped Household Gold Reserves) मोठे प्रमाण हे एक आशादायक चित्र असले तरी, याचा अर्थ संघटित खेळाडू (Organized Players) अजूनही या बाजाराच्या तुलनेने लहान भागावर स्पर्धा करत आहेत, आणि असंघटित कर्जदारांचा (Unorganized Lenders) मोठा प्रभाव अजूनही कायम आहे.

भविष्यातील दिशा

गोल्ड लोन मार्केटमध्ये मागणीचे टिकून राहिलेले घटक आणि सुरक्षित कर्जांसाठी अनुकूल नियामक वातावरण यामुळे पुढील काळातही विस्तार होण्याची शक्यता आहे. Experian च्या आकडेवारीनुसार, गेल्या सहा तिमाहींमध्ये सातत्याने वाढ दिसून आली आहे आणि एकूण पोर्टफोलिओमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. सामाजिक दृष्टिकोन बदलणे आणि असुरक्षित क्रेडिटवरील निर्बंध यामुळे कर्जदारांची आवड कायम राहील. तथापि, स्पर्धेचे चित्र बदलत आहे, कारण बँका अधिक लक्ष केंद्रित करत आहेत आणि एनबीएफसी उत्पादनांमधील नवकल्पना (Product Innovation) आणि फिनटेक (Fintech) सहकार्याद्वारे जुळवून घेत आहेत. कर्जदात्यांना जास्त वाढ आणि नफा टिकवून ठेवणे, तसेच वाढती स्पर्धा आणि सोन्याच्या किमतीतील अस्थिरता यांच्यातील नाजूक संतुलन साधावे लागेल. दीर्घकालीन भविष्य हे एनबीएफसी आणि बँकांच्या निधी खर्च व्यवस्थापित करण्याची, नियामक बारकावे स्वीकारण्याची आणि भारतातील प्रचंड अप्रयुक्त बाजार क्षमतेचा फायदा घेण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असेल.