UPI नेटवर्कवर आता AI एजंट्स स्वतःहून पेमेंट्स करण्यास सज्ज झाले आहेत. यामुळे व्यवहार सोपे होणार असले, तरी UPI च्या 'इरिव्हर्सिबल' (Irreversible) स्वरूपामुळे बँकांसमोर सुरक्षेचे मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.
भारतीय डिजिटल पेमेंट क्षेत्रात आता एक मोठे स्थित्यंतर पाहायला मिळत आहे. आतापर्यंत ग्राहकांना मदत करणारे AI एजंट्स आता चक्क ग्राहकांच्या वतीने आर्थिक व्यवहार (Autonomous Financial Transactions) करण्यास सुरुवात करत आहेत. 'ग्लोबल फिनटेक फेस्ट'मध्ये या 'एजंट पेमेंट' (Agentic Payments) तंत्रज्ञानावर भर देण्यात आला, जेणेकरून खरेदी किंवा बिल पेमेंटसारख्या दैनंदिन कामांमधील अडथळे दूर होतील आणि ट्रान्झॅक्शन व्हॉल्यूममध्ये वाढ होईल.
गती आणि सुरक्षेचा पेच
जगातील अनेक देशांच्या तुलनेत भारताचे UPI नेटवर्क अत्यंत वेगवान आणि 'इरिव्हर्सिबल' आहे. ऑगस्ट २०२६ मध्ये UPI वर तब्बल २४.५ अब्ज व्यवहार झाले असून त्यांची एकूण रक्कम ₹२९.८२ लाख कोटी इतकी होती. हा वेग ग्राहकांसाठी वरदान असला, तरी AI एजंट्सच्या काळात तो सुरक्षेचा प्रश्न बनला आहे. जर एखाद्या AI एजंटने चुकीचा व्यवहार केला, तर तो त्वरित मागे घेण्याची (Reverse) सोय सध्याच्या यंत्रणेत मर्यादित आहे.
वर्तणुकीच्या विश्लेषणाकडे (Behavioral Analysis) कल
जुनी फ्रॉड डिटेक्शन सिस्टिम आता अपुरी पडत आहे. आता कंपन्यांनी 'बिहेवियरल ॲनालिसिस'वर भर दिला आहे. उदाहरणार्थ, Razorpay ने 'Vulcan' सारखे मॉडेल्स आणले आहेत, जे प्रत्येक व्यवहारावेळी हजारो सिग्नल्स तपासून काही मिलिसेकंदात निर्णय घेतात.
नियामक आणि जबाबदारीचे काय?
AI एजंटने चूक केल्यास जबाबदारी कोणाची? युजरची की सॉफ्टवेअर डेव्हलपरची? यावर RBI आता काम करत असून 'डिजिटल पेमेंट्स इंटेलिजन्स प्लॅटफॉर्म' द्वारे मार्ग काढला जात आहे. केंद्रीय बँकेने स्पष्ट केले आहे की, जोखमीचे व्यवस्थापन आउटसोर्स केले तरी, अंतिम उत्तरदायित्व हे संबंधित कंपनीचेच राहील.
या सुरक्षेच्या शर्यतीत आता Wibmo, Visa, Mastercard आणि Pine Labs यांसारख्या कंपन्या 'इन्व्हिजिबल' (Invisible) सुरक्षा स्तर विकसित करत आहेत. भविष्यात पूर्णतः स्वयंचलित कॉमर्सचे यश हे व्यवहारांचा वेग आणि सुरक्षितता यांचा समतोल कसा राखला जातो, यावर अवलंबून असेल.