सार्वजनिक बँकांचा नवा डाव! बचतीचा प्रवाह बदलल्याने 'या' क्षेत्रात उतरल्या, मोठी संधी

बचतीचा बदलता कल आणि बँकांची नवी दिशा

गेल्या काही वर्षांपासून भारतीयांच्या बचत करण्याच्या पद्धतीत मोठा बदल झाला आहे. पूर्वी जिथे लोक आपले पैसे बँकेत सुरक्षित डिपॉझिट म्हणून ठेवत होते, तिथे आता जास्त परतावा (Returns) देणाऱ्या मार्केट-लिंक्ड साधनांमध्ये गुंतवणूक करत आहेत. याचा थेट परिणाम बँकांच्या डिपॉझिट बेसवर (Deposit Base) होत आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, FY12 मध्ये भारतीय कुटुंबांच्या एकूण आर्थिक बचतीत बँकेतील डिपॉझिट्सचा वाटा 58% पेक्षा जास्त होता, जो FY25 पर्यंत घसरून फक्त 35% राहिला आहे. याउलट, इक्विटी (Equities) आणि म्युच्युअल फंड्स (Mutual Funds) यांसारख्या मार्केट-लिंक्ड साधनांचा वाटा 15.2% पेक्षा जास्त झाला आहे.

या बदलामुळे, सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका (PSBs) आता केवळ ठेवी स्वीकारण्याऐवजी आपल्या ग्राहकांना अधिक चांगल्या दर्जाच्या आर्थिक सेवा पुरवण्यासाठी वेल्थ मॅनेजमेंट क्षेत्रात उतरत आहेत. स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI) सारख्या मोठ्या बँकेने तर 2030 पर्यंत आपल्या वेल्थ मॅनेजमेंट अंतर्गत येणारी मालमत्ता (Assets Under Management - AUM) पाच पटीने वाढवून ₹15 लाख कोटी करण्याचे महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य ठेवले आहे. इंडियन बँक (Indian Bank) आणि इंडियन ओव्हरसीज बँक (Indian Overseas Bank) यांसारख्या बँकाही या वाढत्या बाजारपेठेत आपले स्थान निर्माण करण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत.

वेल्थ मॅनेजमेंट बाजारातील वाढ आणि स्पर्धा

संपूर्ण भारतीय वेल्थ मॅनेजमेंट बाजारात मोठी वाढ अपेक्षित आहे. FY24 मध्ये $1.1 ट्रिलियन असलेला हा बाजार FY29 पर्यंत $2.3 ट्रिलियन पर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. हा प्रचंड मोठा आकडा बँकांसाठी एक मोठी संधी आहे. मात्र, या क्षेत्रात आधीपासूनच खाजगी बँकांचे (Private Sector Competitors) वर्चस्व आहे, ज्या अनेक वर्षांपासून ग्राहकांना विशेष सेवा देत आहेत. सार्वजनिक बँकांना या स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी तंत्रज्ञान, कुशल मनुष्यबळ आणि ग्राहकाभिमुख सेवांवर लक्ष केंद्रित करावे लागेल.

नवीन क्षेत्रात उतरण्याचे धोके

वेल्थ मॅनेजमेंटमध्ये प्रवेश करणे हे सार्वजनिक बँकांसाठी सोपे नाही. खाजगी बँकांप्रमाणे वेगवान निर्णय घेणे, प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर करणे आणि ग्राहकांना वैयक्तिकृत सेवा देणे यासाठी बँकांना मोठे बदल करावे लागतील. यासाठी त्यांना कुशल आर्थिक सल्लागार (Financial Advisors) आणि पोर्टफोलिओ व्यवस्थापक (Portfolio Managers) यांसारखे तज्ञ कर्मचारी मोठ्या प्रमाणात नियुक्त करावे लागतील, जे सध्या खाजगी बँकांकडे अधिक आहेत.

यासोबतच, तंत्रज्ञानावर मोठी गुंतवणूक करणे, डेटा ॲनालिटिक्स (Data Analytics) वापरणे आणि ग्राहकांसाठी ऑनलाइन सुविधा (Seamless Client Onboarding) निर्माण करणे आवश्यक आहे. सुरुवातीला नवीन ग्राहक आकर्षित करण्यासाठी बँकांना कमी मार्जिनवर काम करावे लागू शकते, ज्यामुळे नफ्यावर दबाव येऊ शकतो. तसेच, मुख्य बँकिंग कार्यांवर (Core Banking Operations) लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी वेल्थ मॅनेजमेंटवर जास्त भर दिल्यास दोन्ही क्षेत्रांवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. बँक ऑफ बडोदा (Bank of Baroda) आणि युको बँक (UCO Bank) सारख्या बँकांनी तर Fisdom सारख्या फिनटेक कंपन्यांशी (Fintech Firms) भागीदारी केली आहे, पण एक संपूर्ण वेल्थ मॅनेजमेंट युनिट (In-house Wealth Management Vertical) उभारण्यासाठी वेगळ्या प्रकारच्या कौशल्यांची गरज आहे.

भविष्यातील वाटचाल

सध्याच्या परिस्थितीत, वाढती अर्थव्यवस्था (Increasing Affluence) आणि लोकांची बदलती गुंतवणूक संस्कृती (Investment Culture) यामुळे व्यावसायिक वेल्थ मॅनेजमेंट सेवांची मागणी वाढत आहे. सार्वजनिक बँका FY24 ते FY29 या काळात $1.6 ट्रिलियन च्या AUM वाढीच्या संधीचा फायदा घेण्यासाठी सज्ज होत आहेत. त्यांच्या यशाची गुरुकिल्ली त्यांच्या विस्तृत ग्राहकवर्गाचा (Extensive Customer Base) प्रभावीपणे वापर करणे, डिजिटल क्षमता वाढवणे आणि श्रीमंत व उच्च उत्पन्न गटातील गुंतवणूकदारांना (High-Net-Worth Individuals) आकर्षित करणारी मजबूत 'व्हॅल्यू प्रपोझिशन' (Value Proposition) विकसित करणे यावर अवलंबून असेल.